Project Fort Pannerden

Een kijkje nemen in Fort Pannerden?

2011-06-26T22:20:00.003+02:00

Zoals hier eerder besproken wordt er hard gewerkt aan de restauratie van Fort Pannerden. Inmiddels (juni 2011) is die ver gevorderd en wordt het fort voorlopig elke eerste zondag van de maand opengesteld. In de fortenmaand (september 2011) wordt het fort, als de planning gehaald wordt, maar daar ziet het wel naar uit, officieel opengesteld en zal het invulling krijgen als museum, met de mogelijkheid om er wat te eten en te drinken. Het wordt niet alleen een museum over Fort Pannerden, maar ook onder andere ook over de natuur in de omgeving. Als het eenmaal zo ver is, begint een nieuw tijdperk voor het fort!

Inmiddels heeft de beheersstichting een website, overigens met een stuk tekst dat mij wel heel erg bekend voorkomt. Ook ontbreekt nog een e-mailadres. Maar goed, het werd hoog tijd dat er een website kwam. Ook de gemeente Lingewaard heeft een eigen pagina voor het fort, waar ook meer te lezen is over de openstelling van het fort. Deze pagina zit enigszins verborgen op de gemeentelijke website, deze is namelijk te vinden onder: Wonen en Leven / Projecten Welzijn en Onderwijs / Fort Pannerden.

De foto hierboven is overigens een oude foto van de ingang van het fort, die ik ooit eens van de krakers heb gekregen. Zodra ik weer eens op het fort ben geweest zal ik een foto van nu ernaast plaatsen voor het contrast.

Oproep: foto's van fort Pannerden vóór 1940

2010-11-29T18:08:00.000+01:00

Voor degenen die dachten dat ik mijn interesse in dit onderzoek misschien had verloren, wees gerust, dat is niet het geval! Integendeel, ik ben nog steeds druk bezig, maar het bijhouden van mijn weblog is er helaas al een tijdje bij ingeschoten.

Met het fort gaat het ook goed, er wordt hard gewerkt aan de restauratie! Afgelopen september was het fort weer opengesteld in verband met de fortenmaand en ik ben uiteraard een kijkje gaan nemen. Het fort heeft er in jaren niet zo goed uitgezien en de rondleiders van de Vrienden van fort Pannerden zijn allemaal even enthousiast. Het is dan ook een prachtig monument, een uniek sperfort op een unieke plek middenin de natuur. Helaas zal het nog enige tijd duren voor het fort weer open wordt gesteld, maar hou de website van de gemeente Lingewaard in de gaten.

Toen ik aan dit onderzoek begon, verwachtte ik eigenlijk dat er niet zo heel veel te vinden zou zijn over fort Pannerden. Inmiddels is gebleken, dat dit gelukkig erg meevalt. Vooral de Genie, het onderdeel van de krijgsmacht dat verantwoordelijk was voor het ontwerpen, bouwen en onderhouden van fortificaties, heeft stapels brieven, ontwerptekeningen, verslagen en allerlei andere stukken geproduceerd. Nog beter, deze zijn grotendeels bewaard gebleven, in het Nationaal Archief, het Gelders Archief en er liggen zelfs nog stukken bij Defensie die nog niet aan archieven zijn overgedragen, deze zijn ondergebracht bij het DienstenCentrum Documentaire Informatie. Helaas lijkt het onwaarschijnlijk dat er nog stukken zijn met betrekking tot de troepen die op fort Pannerden gestationeerd waren, mede doordat het archief van de fortcommandant verloren is gegaan bij het bombardement op het Bezuidenhout in Den Haag. Wel is een en ander te reconstrueren uit de stukken die de Genie heeft verzameld, krantenartikelen en dergelijke meer. Hierdoor ben ik al veel wijzer geworden, maar toch blijven er nog hiaten over.

Wat met name opvalt, is dat er waarschijnlijk niet of nauwelijks oude foto's van het fort beschikbaar zijn, dat wil zeggen van voor mei 1940. Inmiddels staat de teller op een stuk of tien. Dit is jammer en ik wil graag weten of er mensen zijn die thuis toevallig een oude foto van het fort hebben of die weten waar deze te vinden zouden zijn. Er moet toch personeel op het fort gestationeerd zijn geweest dat op de foto is gegaan, bijvoorbeeld tijdens de Eerste Wereldoorlog. Ook zou het zomaar kunnen zijn dat de foto's die wel bekend zijn ooit onderdeel waren van een serie. Kortom, alle informatie is welkom! Mocht je iets weten, laat dan een reactie achter op mijn weblog, bij voorkeur met e-mailadres, dan neem ik contact op indien gewenst. Reacties kan ik zelf bekijken voor ze gepubliceerd worden, jouw e-mailadres komt dus niet zomaar online te staan, dat is uiteraard niet wenselijk in verband met spam, vandaar dat ik zelf ook geen e-mailadres online heb staan. Deze oproep geldt overigens ook voor meer recente foto's van fort Pannerden in de sneeuw. Helaas staat het fort nu achter hekken, bovenstaande foto is dan ook gemaakt met mijn fototoestel door het hek heen gestoken. Maar toen ik voor het eerst bij het fort aankwam en het had gesneeuwd, was het een prachtig gezicht! Helaas had ik toen nog geen digitaal fototoestel. Wie heeft foto's op groot formaat van dit winterse tafereel en is bereid om deze te delen?

Verder wil ik graag weten of er vragen zijn die men beantwoordt wil zien, dan kan ik kijken of ik het antwoord heb en wellicht toe kan voegen wanneer ik weer tijd heb om het weblog echt bij te houden. Ook hiervoor kan een reactie worden achtergelaten.

Het archief van de commandant

2009-09-14T19:17:00.002+02:00

Archiefonderzoek mag voor sommige mensen maar saai lijken, maar het leuke eraan is dat je nooit van te voren weet wat je tegenkomt. Vaak staat er in een toegang op een archief slechts een ruwe toelichting, soms slechts een woord, of zelfs dat niet eens. Daarom kom je als je onderzoek doet regelmatig voor verrassingen te staan.

Twee weken geleden kwam ik in een map met stukken met betrekking tot de pantserforten in de periode van de jaren '20 van de vorige eeuw een aantal stukken tegen met betrekking tot het archief van het fort. Er werd een lijst opgegeven met stukken die nog bruikbaar waren en overgedragen konden worden voor hergebruik en stukken die niet langer van belang waren. Tussen deze stukken zat ook het archief van de commandant van fort Pannerden en van de medisch officier. Dit archief was ik nog niet tegen gekomen en ik ben meteen uit gaan zoeken wat daarmee gebeurd zou kunnen zijn. Even leek het erop dat dit archief was overgedragen aan het Legermuseum, maar een verzoek om informatie hierover leverde al zeer snel bericht op dat dit archief niet in hun collectie voorkwam. Ik had niet goed gekeken, slechts een aantal zaken waren overgedragen aan het museum. Al snel bleek dat het archief van de commandant was overgedragen aan het Krijgsgeschiedkundig Archief van de Generale Staf. Met behulp van Google werd al gauw duidelijk wat met het archief van de Generale Staf is gebeurd. Helaas, het is verloren gegaan tijdens het bombardement op het Bezuidenhout in Den Haag en de stukken die voor mij zo interessant zouden zijn geweest daarmee waarschijnlijk ook Voor alle zekerheid heb ik ook twee mappen doorgenomen met stukken over dit archief. Hieruit bleek dat deze stukken daar inderdaad zijn aangekomen. Hoewel de stukken met betrekking tot dit archief ook heel beperkt zijn, is nergens iets te vinden over het overdragen van dit archief. Daarom moet ik er helaas vanuit gaan dat dit archief ook verloren is gegaan. Heel jammer, want het had een unieke kijk op het fort kunnen geven. Zeker gezien de grondigheid waarmee in alle andere stukken opgesteld en verzameld door officieren alles van enig belang wordt vastgelegd. In een van de mappen over het Krijgsgeschiedkundig Archief zat ook een brief over het gevaar van een plan om een benzinestation te vestigen op korte afstand van het gebouw waar het archief was gevestigd. Men wilde dit uit voorzorg tegenhouden en mogelijk is dit ook gelukt. Jammer genoeg kon een bombardement niet voorspeld worden en zijn ook deze stukken, zoals zoveel andere, verloren gegaan tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Nieuw archiefmateriaal

2009-07-04T19:59:00.003+02:00

Ook wat mijn onderzoek betreft heeft de tijd niet stil gestaan. Hoewel ik het onderzoek nog steeds erbij doe, heb ik nu gelukkig wat vaker de gelegenheid om er mee bezig te zijn. Onderzoek in het Nationaal Archief heeft onder andere stukken opgeleverd van een lid van de commissie voor den aanleg van een verdedigingswerk op den hoofddam te Pannerden. Dit pakket heeft een aantal interessante documenten opgeleverd, waaronder een rapport met de strekking dat het fort daadwerkelijk op de dam zelf gebouwd kan worden. Ook bevat het een volledige kopie van het oorspronkelijke bestek. Dit is een wel zeer gedetailleerd stuk, 28 pagina's met een volledige beschrijving van hoe het fort gebouwd moest worden. Zonder twijfel is dit een document dat de aannemer, waarover ik eerder ook al schreef, vele zorgen heeft opgeleverd. Van alle materialen die gebruikt werden voor de bouw wordt precies omschreven welke eigenschappen ze moesten hebben. Welke kleur, samenstelling, soort of afkomst. Interessant detail is ook dat in dit document, hoewel het uit 1868 stamt, 35 jaar na het einde van de Franse bezetting, nog steeds oude maten worden genoemd, zoals de el en het pond. In dit geval gaat het toch echt om het metrieke stelsel dat door de Fransen is ingevoerd, alleen vond men het blijkbaar handiger om een oude naam 'el' te gebruiken voor een nieuwe maat, de meter.

Ook in het Gelders Archief heb ik weer het een en ander opgedoken, maar vooral betreffende fort Westervoort. Dit fort had samen met Fort Pannerden als taak het vertragen van een vijandelijke opmars, zodat de Nieuwe Hollandse Waterlinie tijdig gesteld kon worden.

Restauratiewerk in volle gang

2009-07-04T18:32:00.003+02:00

Het is inmiddels alweer een half jaar sinds mijn vorige stukje en hoog tijd voor een update. De werkzaamheden voor fase 1 van de restauratie, restauratie van het casco, zijn inmiddels in volle gang en volgens planning zouden deze in september af moeten zijn. Het fort is dan weliswaar niet meer zo origineel als ik gewend was, maar wel weer goed geconserveerd voor de toekomst. Het fort helemaal origineel laten, zou ook hebben betekend dat het verder zou zijn vervallen en dat wordt hiermee voorkomen. Bovendien wordt met deze restauratie het fort hersteld naar de manier waarop het er in de jaren '40 van de vorige eeuw uitzag, zoals de mannen die er in mei 1940 gelegerd waren het ook kenden.

Het fort wordt daarom van binnen en van buiten waar nodig hersteld, opnieuw gemetseld, gestuukt en geverfd. Het ziet er nu dan ook al heel anders uit dan ik de afgelopen jaren gewend ben geweest. Niet alleen vanwege de werkzaamheden, al vallen die natuurlijk het meest op. Er zijn nu nauwelijks nog tekenen van bewoning, het is overal bijna helemaal leeg. Geen persoonlijke spullen meer, geen voorraden hout voor het stoken van de kachels, zelfs geen kachels meer. Dat is misschien maar goed ook, want er komt heel wat stof vrij bij de werkzaamheden. Maar toch voelt het fort een stuk leger aan dan het ooit heeft gevoeld.

Een van de vroegere krakers en beheerders liet weten dat hij betrokken is bij de restauratie. Op deze manier wordt de band die hij en zijn vroegere medebewoners met het fort had nog steeds in stand gehouden en levert hij nog steeds een bijdrage aan het verdere behoud van het fort.

Wanneer fase 1 eenmaal af is, dan is het alweer tijd voor fase 2. Dan moet het fort voorbereid worden om weer in gebruik te worden genomen, nu als museum. Alleen met een nieuwe functie kan het fort ook in de toekomst behouden blijven. Over deze verdere toekomstplannen is mij, tot nu toe, weinig bekend. Ik ben benieuwd wat er uiteindelijk met het fort gaat gebeuren en hoe het fort er dan uit komt te zien.

Veranderingen

2008-10-26T23:45:00.007+01:00

De afgelopen paar weken ben ik weer twee keer naar het fort geweest en waarschijnlijk heb ik het fort voor het laatst in oorspronkelijke staat gezien. Er is een gespecialiseerd bedrijf bezig om explosieven te ruimen, als voorbereiding op werkzaamheden die gericht zijn op het conserveren van het fort. Binnenkort zullen de beheerders ruimte moeten maken voor werklieden. De plannen voor de restauratie van het fort liggen al klaar.

Het is jammer dat bij het ruimen van de explosieven het fort beschadigd is. Onder andere zijn zware stalen bevestigingspunten in de buitenmuur, met een mij nog onbekende functie, beschadigd. Dit is jammer, misschien ook juist omdat ik nog niet eens weet wat het was. Het is dan ook te hopen dat er bij de rest van de restauratie meer aandacht zal zijn voor dit soort punten. De plannen voor de restauratie, voor zover mij bekend, lijken daar in eerste instantie op te wijzen, al zijn ze wel ingrijpend. In elk geval zullen de doorgeroeste spoorstaven op diverse plaatsen worden vervangen. Dit is waarschijnlijk ook wel nodig, vooral in de flankbatterijen, waar de aantasting door roest het meest zichtbaar is. Zelf ben ik student geschiedenis, geen ingenieur, dus ik kan niet inschatten hoeveel die spoorstaven nog kunnen hebben. Al mag je er natuurlijk wel vanuit gaan dat die daken wel solide zijn, ze moesten immers zware beschietingen kunnen doorstaan.

Een ander opvallend punt is dat het erop lijkt dat het profiel van het fort gaat veranderen. De deklaag zal een andere vorm krijgen. Het is mij niet duidelijk waarom dat is en of er hier sprake is van het teruggaan naar een uiterlijk dat beter bij een eerdere periode past. Mogelijk wordt het profiel veranderd in verband met de afwatering, nu een van de grootste problemen van het fort. Maar als de dakdekking goed wordt aangepakt, vraag ik me af hoe nuttig het is om het profiel zelf te veranderen.

Uiteindelijk zijn beide punten echter van een ondergeschikt belang. Wanneer je een monument als Fort Pannerden wil behouden, zul je uiteindelijk altijd moeilijke keuzes moeten maken. De enige andere optie is het fort te laten vervallen. De strijd tegen de natuur is Fort Pannerden op dit moment toch al aan het verliezen, dus als er nu niets gebeurd is het een kwestie van tijd voor het fort echt een ruïne wordt. Een monument dat zo oud is als Fort Pannerden (op de foto een opname van een steen ingemetseld in 1870, toen het hoogste punt van het fort bereikt werd), hoe solide gebouwd ook, heeft niet het eeuwige leven, zeker niet zonder onderhoud.

Nee, waar ik me echt zorgen over maak zijn de verdere plannen voor het fort. Het fort leent zich niet voor grootschalige exploitatie en de gemeente Lingewaard heeft aangegeven geen plannen daarvoor te hebben. Maar er is geen duidelijkheid over wat men dan wel wil. Is het plan van enkele jaren geleden definitief van tafel, of komt er een plan dat daar nog steeds sterk op lijkt? In dat plan stonden drie dingen die mij helemaal niet bij het fort leken te passen. Ten eerste zou er een koepel bovenop komen, van waaruit men de omgeving kon bekijken. Zo'n koepel zou echter het profiel van het fort veranderen. Ten tweede zou er een lift komen in het fort. Nu is het fort toch al niet rolstoelvriendelijk, dus zie ik het nut daar ook niet zo van in. Ten derde zou er een gat worden gemaakt in de buitenmuur om ruimte te maken voor een nooduitgang. Dit is volgens mij echter alleen nuttig bij grootschalige exploitatie en zou het fort dus onnodig ontsieren. Ik hoop van harte dat juist die onderdelen van het eerdere plan nooit zullen worden uitgevoerd. Helaas staan de plannen voor het fort niet online en heb ik alleen een deel van de plannen voor de conservatiefase in handen. Ik kan dus alleen duimen voor het fort en hopen dat alles nu eindelijk goed komt. Uiteindelijk moet je toch concessies doen, dat begrijp ik, maar ik heb het fort nog in een zeer oorspronkelijke staat gekend, dus dat zal ik hoe dan ook moeten missen.

Uiteindelijk, als de werkzaamheden eenmaal beginnen, als alles goed gaat dit jaar nog, zal het fort nooit meer hetzelfde zijn. Ergens vind ik dat sowieso jammer. Fort Pannerden was altijd nog heel mooi zichzelf. Het was iedere keer weer fantastisch om vrij rond te kunnen lopen in een fort waar je nog zo duidelijk de sporen van het verleden kon zien. Maar een goede restauratie zal het fort bewaren op een manier dat toekomstige generaties er ook van kunnen genieten en misschien zullen sommige plekken opzettelijk gelaten worden zoals ze zijn. Dat zou een mooi contrast opleveren.

Ik ben in elk geval benieuwd hoe het fort er uiteindelijk uit komt te zien, na de restauratie en welke vorm de uiteindelijke exploitatie gaat krijgen. Voor de geschiedenis van Fort Pannerden wordt een nieuwe pagina geschreven en het is nog even geduld hebben om te weten wat op die pagina komt te staan.

Toevoeging 1 november 2009:

Misschien ben ik erachter waar de hierboven vermelde bevestigingspunten voor waren: in de "Memorie omtrent het in staat van verdediging stellen van het fort bij Pannerden" uit de collectie van de Stichting Menno van Coehoorn, van de hand van J.A. Kromhout, toen nog luitenant-kolonel ingenieur der Genie, wordt melding gemaakt van een brug aan de noordzijde, die door de bezetting zelf geslagen diende te worden. Op een bijgevoegde tekening blijkt deze aan de linkerkant van de hoofdingang te hebben gelegen. Het lijkt echter voor de hand te liggen dat er misschien nog een tweede brug aan de bouten in de buitenmuur en het contrescarp, de muur aan de overkant van de gracht, kon worden vastgemaakt. Deze zou een een relatief veilige oversteekplaats hebben opgeleverd, aan de landzijde, de kant waar een vijand het laatst te verwachten was, iets wat een stuk nuttiger zal zijn geweest dan een tweede brug pal naast de ophaalbrug. Het is in elk geval niet duidelijk wanneer deze bouten zijn aangebracht, in de toch zeer uitgebreide beschrijving van het fort zoals het voltooid is komen deze bouten niet voor. Gezien de dikte van de bouten moeten ze een redelijk aanzienlijk gewicht hebben kunnen dragen, een brug is daarmee een hele goede verklaring. Verderop in deze zelfde tekst van Kromhout wordt gesproken van een ijzeren juk met liggers ten bate van deze brug. Mogelijk dat men later een nieuwe brug heeft aangebracht, waar nu alleen nog deze stalen bouten van te zien zijn. Als ik hier definitief bewijs voor kan vinden, dan zal ik dit uiteraard toevoegen.

Tekenen aan de wand

2008-10-26T23:10:00.003+01:00

Fort Pannerden heeft niet alleen een lokaal dat mooi is geschilderd door marinepersoneel, er zijn meer tekenen van de vroegere bezetting. Het zijn deze sporen van het verleden die het meest kwetsbaar zijn, zeker in de flankbatterijen. Hierboven twee voorbeelden.

Het eerste voorbeeld is een foto van opschriften in de Waalbatterij. Hier staat onder andere het volgende:

1095
45,46 NAP
BASIS, 8,00
AFS ... 1185 M

Links van deze opschriften is nog vaag een teken te zien. Dit moeten opschriften geweest zijn voor de geschutsbemanningen, met informatie hun exacte postie en misschien ook over doelen in hun omgeving. Maar de gebruikte letters lijken mij vrij recent. Maar misschien vergis ik mij daarin. Als iemand hier meer uit op kan maken, of betere foto's heeft, dan hoor ik het graag.

Het tweede voorbeeld betreft een detail van een opschrift uit de buitenring. Er staat iets van "L ... derhuizen" of iets dergelijks. Suggesties zijn ook hier welkom.

Update 26 juni 2011:

Inmiddels ben ik eruit voor wat betreft het onderste voorbeeld. Het betreft ook hier mogelijk nog een opschrift bedoeld voor de artillerie of voor de observatie daarvan. Er staat namelijk: L2 der lijnen. Dit opschrift komt op enkele plaatsen voor.

De bewapening van Fort Pannerden

2007-07-27T19:44:00.009+02:00

Fort Pannerden heeft niet altijd dezelfde bewapening gehad. De bewapening van voor de verbouwing van 1885-1890 is mij niet helemaal duidelijk, de uitgebreide beschrijving van het fort zoals voltooid zwijgt hierover, maar over de periode daarna weet ik al veel meer, mede dankzij een boekje uit 1911 over de bediening van het geschut en een boekje met een beschrijving van het fort, eveneens uit 1911. Het boek van J.R. Verbeek over kustversterkingen bevat ook interessante details.

Na het afronden van de verbouwing van 1885-1890 kreeg de nieuwe hoofdbatterij een bewapening van 5 stukken van 15 cm lang 25*. Ook kwamen er 2 keer 2 stukken van 10 cm, voor de eveneens nieuwe (flank-) pantserbatterijen die de Waal en het Pannerdensch Kanaal moesten bestrijken. Verder waren er 16 nieuw aangebrachte mortierposities in de buitenring voor mortieren van 10 cm. Vijf schietgaten van de caponnières werden benut door houwitsers van 15 cm. Waarschijnlijk werd dit zware geschut niet gebruikt voor het bestrijken van de gracht, maar voor het bestrijken van de omgeving. Samen met de mortierposities in de buitenring kon hiermee dan vanuit een veilige positie toch de omgeving onder vuur genomen worden. Bovendien kon er bovenop het fort nog geschut in open opstelling worden geplaatst. Daarvoor waren 3 stukken van 10 cm en 2 stukken van 8 cm aanwezig, evenals 6 Coehoornmortieren en 2 mitrailleurs M.90. Tenslotte had de bezetting van het fort nog 5 mitrailleurs M. 83 tot hun beschikking voor de caponnières, evenals geweren voor de bezetting in de buitenring.

De hoofdbatterij bestond vanaf 1903 nog maar uit 4 stukken 15 centimeter geschut, nadat de middelste positie was vervangen door een meetstation. Dat kanon 15 cm lang 25, zoals gebruikt in de hoofdbatterij, bestaat nog. Vorig jaar was ik op Fort Hoek van Holland en heb ik het kanon bekeken en gefotografeerd (bovenste foto). Dit kanon heeft een hele rijke geschiedenis. Oorspronkelijk was dit kanon onderdeel van de hoofdbatterij van Fort Pannerden, maar na het inbouwen van het meetstation was een van deze stukken overcompleet. Vervolgens is het stuk tot 1915 gebruikt als oefenkanon. Omdat een kanon van 15 cm toch vrij zwaar geschut is en Nederland maar weinig geschut had, werd het weggehaald bij de opleiding in Kampen waar het stond en tijdelijk opgeslagen tot er een nieuw doel voor kon worden gevonden. In 1917 werd het vervolgens gebruikt als spoorwegkanon, voor een positie aan de kust. Een trein met dit kanon kon dan een positie innemen bij Hoek van Holland om een bijdrage te leveren aan de verdediging van de kust.

Het kanon is echter, afgezien van proefnemingen, nooit gebruikt als spoorwegkanon en in de jaren '20 van de vorige eeuw werd het stuk opgesteld in een vaste opstelling op Fort Hoek van Holland. Daar werd het enige tijd gebruikt voor het oefenen van de geschutsbemanning van de hoofdbatterij van Fort Pannerden. Een rondleider van Fort Hoek van Holland vertelde mij hoe het zou komen dat dit kanon er nog is. Tegen 1940 zou het kanon in onbruik zijn geraakt en langzaam zijn overwoekerd door begroeiing. De Duitsers hebben Fort Hoek van Holland ontdaan van de pantserkoepels en al het ijzer dat ze konden slopen, om zo hun oorlogsindustrie van enkele tonnen aan extra grondstoffen te kunnen voorzien. Het kanon 15 cm lang 25 is echter domweg nooit ontdekt en heeft zo de oorlog overleefd. Dit verhaal is echter in tegenstrijd met dat beschreven in het boek van Verbeek. Het geschut was in depot, omdat het niet meer nodig was en wellicht dat het in die periode, elders over het hoofd is gezien. Hoe dan ook, het staat nu op Fort Hoek van Holland en lijkt in redelijk goede staat. Alleen het hydraulische bedieningssysteem is verwijderd en een paar onderdelen zijn beschadigd.

Het kanon is gemerkt, met de teksten: "No 3", "Fried. Krupp." en "1884" (Tweede foto van boven). Dat "Fried. Krupp." op de beroemde wapenfabriek van (toen) Friedrich Krupp slaat, mag duidelijk zijn.

Ook de bewapening in de periode 1926-1940 is mij niet duidelijk. Gesteld wordt dat men minstens 1 kanon en mogelijk zelfs alle vier stukken van de hoofdbatterij aantrof toen het fort tijdens de mobilisatie werd ingericht als infanteriesteunpunt, maar dat dat geschut verwijderd werd omdat er niet voldoende bruikbare munitie meer voor was. Wat wel duidelijk is, is dat er ander geschut is geplaatst, dat echter mogelijk nog niet bedrijfsgereed was. Ook wat dit betreft beschik ik nog niet over voldoende documentatie. De bronnen die er zijn spreken elkaar tegen.

Het belang van Fort Pannerden was echter ook in 1939-1940 nog vrij groot. Het fort zelf voldeed absoluut niet meer aan de eisen van de tijd, maar de strategische positie was nog steeds belangrijk voor de Nederlandse defensie. Daarom werden plannen uitgewerkt voor de bouw van speciale kazematten rondom het fort voor de plaatsing van nieuw, of in elk geval moderner, geschut. Die kazematten waren echter te duur, waarna twee posities in de hoofdbatterij geschikt werden gemaakt voor geschut 7 cm lang 40 no 1. Als je goed kijkt naar de schietgaten van de hoofdbatterij valt het op dat twee ervan er vreemd uit zien. Die hebben wat rafelige randen in plaats van de perfect gegoten uitsparingen van de andere drie (Derde foto van boven). Dat komt doordat deze zijn bijgewerkt met een lasbrander om een groter schootsveld mogelijk te maken. Het geschut, in eerste instantie in een tijdelijke opstelling buiten het fort, zou in januari 1940 in de hoofdbatterij zijn opgesteld. Daarnaast werden rondom het fort moderne betonnen kazematten gebouwd waaruit de omgeving onder vuur kon worden genomen met mitrailleurs. Hoewel mitrailleurs effectief zijn, hebben ze een vrij kort effectief bereik. Het geschut in de hoofdbatterij had daarentegen weer een beperkt schootsveld. Fort Pannerden kon dus verdedigd worden en kon de Rijn bestrijken, maar daar hield het dan ook wel weer mee op. Niet voor niets lag er nog een kanonneerboot stroomafwaarts om deze sector te versterken.

Het is niet duidelijk of de hoofdbatterij in mei 1940 is gebruikt. Mogelijk zijn er een paar schoten mee gelost op een Duits schip dat probeerde de Rijn af te zakken, mogelijk is er helemaal niet geschoten. In elk geval was Fort Pannerden op 11 mei 1940 omsingeld en waren de rivieren versperd door de gesprongen bruggen. Daarmee was de voornaamste taak, voorkomen dat men gebruik kon maken van de rivieren voor het aanvoeren van troepen en materieel, niet langer van groot belang. De bezetting van het fort gaf zich dan ook over.

De Duitsers hebben waarschijnlijk geen gebruik gemaakt van het fort, al is er waarschijnlijk wel kort gevochten rondom het fort in april 1945, bij de bevrijding van de Betuwe door de Geallieerden. Mogelijk is een granaatinslag op de Waalbatterij van die datum. Het gaat misschien om een inslag van 7,5 cm geschut en gezien de horizontale groef die in het dikke pantserstaal zit (onderste foto) gaat het mogelijk toch om een anti-tankgranaat. Het fort was in de Tweede Wereldoorlog absoluut niet bestand tegen een dergelijke beschieting, maar het pantserstaal was daar waarschijnlijk wel tegenop gewassen. Het beton uit 1890 had het waarschijnlijk niet gered. Mogelijk is deze groef echter het gevolg van proefnemingen of balorigheid van Geallieerde troepen in de laatste dagen of nasleep van de Tweede Wereldoorlog. Er zijn namelijk meer plekken op deze batterij die lijken te wijzen op een beschieting en zoals eerder gezegd; Canadezen hebben in Fort Rhijnauwen geprobeerd een deel van het fort op te blazen. Fort Pannerden is er dan nog genadig vanaf gekomen.

* De lengte van een kanon wordt gemeten in het aantal keer dat de loop van het kanon langer is dan de doorsnede (het kaliber) van die loop. Een kanon van 15 cm lang 25 is dus 25 x 15 cm lang, oftewel 3,75 meter lang! Het gaat hier dan ook om, naar Nederlandse maatstaven, zeker voor die tijd, behoorlijk groot geschut. Dit ook omdat het bedoeld was om gebruikt te worden tegen mogelijk zwaar bepantserde vijandelijke schepen, zoals een rivierkanonneerboot.

Overigens was deze post eigenlijk nog uit 2007, maar omdat ik deze klaar had staan maar niet eerder heb gepubliceerd komt deze nu tussen eerdere posts te staan. Aangezien mij dat wel goed uitkomt laat ik het maar zo.

Fort Pannerden in een breder kader

2007-04-02T21:45:00.001+02:00

Momenteel ben ik bezig met het bestuderen van literatuur over het Nederlandse defensiebeleid. Grotendeels helaas erg droge stof over politieke spelletjes en deels ook niet relevant voor mijn onderzoek, aangezien Fort Pannerden natuurlijk maar een van de vele aspecten van dit beleid is. Maar toch heeft dit onderzoek al een aantal interessante punten opgeleverd. Aangezien ik voorlopig even niet aan eigen onderzoek toekom, een kleine update.

-In de negentiende eeuw was er sprake van een enorm snelle ontwikkeling van wapens. Dat wordt in vrijwel elk boek over verdedigingswerken genoemd als verklaring voor het feit waarom forten zo snel verouderden. Maar Bevaart schrijft in zijn werk over het Nederlandse defensiebeleid tussen 1839 en 1874 dat in elk geval de ontwikkeling van het getrokken geschut al voldoende bekend was voordat men begon aan de bouw van de zogenaamde torenforten. Blijkbaar heeft men deze ontwikkeling onderschat, waardoor men uiteindelijk niet zo veel aan dit ontwerp gehad heeft. Aangezien ook Fort Pannerden nog geen 15 jaar na de bouw al onder handen genomen moet worden zou dit erop kunnen wijzen dat men ook hier steken heeft laten vallen. De website van Stichting Fort Pannerden stelt echter dat deze verbouwing van te voren gepland was en dat de zogenaamde Haxo-batterij een tijdelijke situatie was. Tot nu toe ben ik echter nog geen stukken tegen gekomen die dat onderbouwen. Wellicht dat ik hier later opheldering over kan geven.

-Al in de negentiende eeuw was er sprake van dat de marine een belangrijk deel van de taken uit zou voeren met betrekking tot de dekking van de rivieren. Het is daarom interessant om te zien dat die regeling tot in de twintigste eeuw niet gewijzigd is. Zelfs in de meidagen van 1940 is de marine actief geweest in de wateren rondom het fort, waaronder uiteraard ook de Braga. Een van de zaken waar ik nog wat meer over wil weten is hoe intensief deze samenwerking geweest is en of het ook in de negentiende eeuw al zo was dat er marinepersoneel op Fort Pannerden gestationeerd was. Het stuk van Kromhout uit 1880 vermeld alleen een halve compagnie vestingartillerie en een halve compagnie infanterie, met nog wat ondersteunend personeel zoals een arts, twee hospitaalsoldaten en de al eerder genoemde wasvrouw.

-Oorspronkelijk was het de bedoeling om bij Pannerden meerdere forten te bouwen. Deels voor het afgrendelen van de rivier, de taak van het huidige Fort Pannerden, als sperfort, maar ook om de rivierovergang voor de eigen troepen veilig te stellen, zodat deze gebruikt zou kunnen worden om uitvallen te doen of juist om troepen terug te kunnen trekken via deze route. Hoewel er wel forten zijn in de buurt van Fort Pannerden, zoals Fort Westervoort en de forten Beneden Lent en Boven Lent, was het vermoedelijk de bedoeling om nog een fort te bouwen. Misschien is het mogelijk om daar nog iets meer over te vinden.

-Volgens het onderzoek van Van Hemmen en Jansen had Fort Pannerden nog een andere belangrijke taak, namelijk het veilig stellen van de wateraanvoer via de Lek. De mogelijkheden voor inundatie werden rond de tijd dat het fort werd gebouwd verbeterd, waardoor het voortaan 'slechts' twee in plaats van vier weken zou duren voordat de inundaties gesteld zouden kunnen worden. Dit klinkt overigens erger dan het was. Men moest immers eerst maar eens zien al de troepen te mobiliseren en dan moesten die troepen zich nog verplaatsen naar het front. Al was het zo dat men met inunderen niet zou zijn begonnen tot het echt niet anders kon. Maar als men die beslissing nam hing uiteindelijk alles hing af van de wateraanvoer en Fort Pannerden had er voor moeten zorgen dat het Pannerdens Kanaal niet afgedamd kon worden. Hoewel ik dit betoog op zich wel overtuigend vind, vooral gezien de complicaties rondom het inunderen, begrijp ik niet goed hoe Fort Pannerden die taak in de praktijk had moeten uitvoeren. De rivierbatterij en de flankbatterijen zijn immers zo gebouwd dat zij, tenzij ik mij heel erg vergis in de schootsvelden, nauwelijks vuur uit kunnen brengen op het Pannerdens Kanaal. Alleen vanuit de open posities bovenop het fort, aan de kant van Doornenburg, zou men een vrij schootsveld aan die kant hebben gehad. Maar die posities waren weer uiterst kwetsbaar voor vijandelijk mortiervuur. Wellicht zouden de mortieren van het fort deels vuur kunnen hebben uitgebracht aan die kant, maar die posities kwamen er pas in 1890 en bovendien had men geen geschikte plek om veilig te gebruiken om het vuur te observeren. Als deze taak zo essentieel was, was dit dan wel de best mogelijke oplossing? Het lijkt mij namelijk niet persé noodzakelijk om een eventuele stremming van de wateraanvoer pal onder de vuurmonden van Fort Pannerden tot stand te brengen. Dit laatste punt houdt mij al een tijd bezig. Hoe had dit in de praktijk gewerkt?

Bij een eerdere gelegenheid opperde iemand in de comments dat het opstellen van artillerie bovenop het fort juist modern was, maar daar heb ik moeite mee. Hoewel het zo is dat aarde eigenlijk de beste verdediging was tegen artillerie (kostbaar metselwerk en staal gaat na een hevige beschieting immers alsnog kapot en kan door scherfwerking zelfs gevaarlijk zijn) is het volstrekt tegenstrijdig om enerzijds een fort te voorzien van staal en beton en anderzijds geschut in open opstellingen te plaatsen. Blijft het natuurlijk zo dat men dit heeft gedaan.

Mij lijkt het logisch dat men zich in Nederland op het standpunt stelde dat stevig metselwerk, staal en later ook beton, afgedekt met aarde, in die periode voldoende bestand was tegen beschietingen en eigenlijk het ideaal waren, ongeacht de kosten. Uiteindelijk is ook pas in de Eerste Wereldoorlog definitief duidelijk geworden dat zelfs de sterkste forten niet bestand waren tegen zware artillerie. Waarna men overigens vrolijk over ging op het bouwen van bunkers, maar dat terzijde. Die open opstellingen daarentegen waren mijns inziens van tijdelijke aard. Bij het naderen van de vijand zouden deze gebruikt kunnen worden wanneer de vijand nog bezig was om geschut op te stellen, maar in een latere fase, waarbij het fort uiteindelijk omsingeld was en veldgeschut inclusief mortieren in positie waren gebracht, had men die posities waarschijnlijk verlaten. Het fort kon het, op papier, tot zo'n dertig dagen uithouden. Om gebruik te kunnen maken van de vaarwegen had de vijand het fort toch moeten bestormen, met alle gevolgen van dien. De droge gracht is een perfect uitgekiende killzone, om even een moderne term te gebruiken. Met geweren en zelfs geschut kon men vuur uitbrengen op de hele gracht, dus het zou enorm veel moeite hebben gekost om deze over te komen. In het begin van de twintigste eeuw zouden mitrailleurs de gracht nog eens extra gevaarlijk hebben gemaakt. Het zou ook uiterst moeilijk zijn geweest om de verdedigers onder vuur te brengen, aangezien alle schietgaten vrij laag zitten. Ze konden dus niet direct onder vuur genomen worden en waarschijnlijk zouden zelfs mortieren niet veel uit hebben gericht. Ondertussen zou de rivierbatterij elke beweging op de rivier voorkomen, terwijl de flankbatterijen samen konden worden gebruikt om te voorkomen dat men artillerie opstelde om de rivierbatterij direct onder vuur te nemen. Alleen door de inzet van zware artillerie, of later van vliegtuigen, zou men Fort Pannerden effectief hebben kunnen bedwingen, als het ooit nodig was geweest. In de Tweede Wereldoorlog heeft men dit echter niet uitgeprobeerd, aangezien dat alleen maar tot nutteloze verliezen zou hebben geleid. Er was op 11 mei geen redelijk belang meer om Fort Pannerden langer te verdedigen.

Migratie

2007-01-20T10:18:00.000+01:00

Ik ben op hevig aandringen van Google maar gemigreerd naar de "nieuwe" Blogger. Ik voel me net een vogel. Maar goed. Vanaf nu dus allemaal nieuwe opties voor dit weblog. Binnenkort migreer ik mijn weblog misschien ook wel naar een domein dat ik al jaren heb, maar waar ik tot nu toe bitter weinig mee gedaan heb. Zodat ik misschien ooit, in de verre toekomst, dit weblog kan inpassen in een website waarop de militaire geschiedenis in de breedste zin wordt behandeld. Iets wat ik al heel lang van plan ben, maar nooit tijd voor heb kunnen vinden.

Voorlopig heb ik het in elk geval erg druk. Over een paar weken begint het tweede semester alweer en ik heb voor die tijd nog veel te doen. Pas in februari verwacht ik weer tijd te hebben om verder te gaan met mijn onderzoek en mijn weblog. Dus tenzij er nieuwe ontwikkelingen zijn of het plotseling gaat sneeuwen (ik vind het heel jammer dat ik geen foto's heb van mijn eerste bezoek aan het fort, het zag er prachtig uit in de sneeuw) zal ik even pas op de plaats moeten maken. Cijfers krijg je immers niet zomaar, die moet je verdienen. Dus ik ga even braaf mijn huiswerk doen, zodra ik er achter ben of ik geen veren ben kwijtgeraakt...

Wanneer ik weer tijd heb zal ik de nieuwe mogelijkheden van dit weblog eens uitproberen. Voorlopig beperk ik mij even tot een test van de "labels" die je nu aan een stukje kunt verbinden. Maar waarom Google een label "scooters" voorstelt is beyond me...

Strijd om Fort Pannerden voorbij?

2006-12-14T11:24:00.000+01:00

Op het NOS-journaal en in het regionale dagblad De Gelderlander werd vanochtend gemeld dat er een akkoord is gesloten tussen de Gemeente Lingewaard, Stichting Fort Pannerden en de krakers. Daarmee lijkt de strijd om het fort eindelijk voorbij te zijn. In een telefoongesprek heeft een van de krakers bevestigd dat ook Staatsbosbeheer heeft ingestemd met het beheerscontract. Daarmee zijn alle betrokken partijen het eindelijk met elkaar eens geworden.

In het akkoord is afgesproken dat er permanent 4 van de krakers aanwezig mogen zijn, in ploegendienst, om het fort te beheren, maar dat er nadrukkelijk niet meer gewoond mag worden. Er mogen dus geen slaapspullen aanwezig zijn. Zoals een woordvoerder van de gemeente het omschrijft in het artikel in De Gelderlander: "[...] er mag geen bed, wekker of nachtkastje staan."

Het fort zal dus niet nogmaals ontruimd worden. Daarmee is de dreiging van verdere beschadigingen als gevolg daarvan gelukkig geweken. Dat is absoluut goed nieuws!

Het contract zou volgens de krakers geldig zijn vanaf nu tot en met eind 2007 en eventueel weer met een half jaar verlengd worden wanneer er bij het verlopen van het contract nog geen concrete plannen zijn voor het fort. In de tussentijd kunnen de krakers dus het fort beheren en rondleidingen geven. Andere mensen mogen dus wel aanwezig zijn, maar alleen onder begeleiding. Verwacht mag worden dat de barricades die zijn opgeworpen nu snel mogelijk weer zullen worden verwijderd en dat de ophaalbrug op zeer korte termijn weer naar beneden kan.

Hopelijk is er geen verdere schade ontstaan bij pogingen het fort zo onneembaar mogelijk te maken. Gelukkig is in het verleden gebleken dat de krakers goed rekening hebben gehouden met het fort, dus ik heb goede hoop dat het allemaal wel meevalt. Binnenkort zal ik weer een keer langsgaan om te controleren hoe het fort eraan toe is, waarbij ik dan hopelijk gewoon weer via de hoofdingang naar binnen kan en niet meer via een hoge ladder. Dat zou fijn zijn in verband met mijn hoogtevrees.

Het is absoluut een overwinning dat het ditmaal toch mogelijk is gebleken om in goed overleg een oplossing te gevonden. Laten we hopen dat dit akkoord standhoudt en dat hiermee een hoofdstuk in de geschiedenis van het fort kan worden afgesloten. Het lijkt mij dat het fort hiermee gewonnen heeft: geen verdere beschadigingen meer, beheerders die ervoor zorgen dat vocht en andere problemen in elk geval deels bestreden zullen worden, het fort weer toegankelijk voor het publiek en bovendien een oplossing die flexibel is: zolang er geen concrete plannen zijn zal dit contract geldig blijven.

Daarom: hoera voor Fort Pannerden!

Nu is het verder te hopen dat er uiteindelijk ook een einde komt aan de patstelling tussen de Gemeente Lingewaard, Stichting Fort Pannerden en Stichting Staatsbosbeheer. Als deze partijen dan toch in staat zijn om met elkaar een overeenkomst te sluiten, dan is het nu tijd dat zij zich gaan buigen over de plannen voor de restauratie: hoe en wat. Want deze situatie sleept zich nu al jaren voort en het is te hopen dat daar eindelijk een einde aan komt. Want er zal ook hier een doorbraak moeten komen voordat de toekomst van het fort definitief veilig is gesteld en de strijd om Fort Pannerden definitief voorbij is. Hopelijk slaagt men erin om een plan op te stellen dat recht doet aan het historische karakter van het fort. Ik zal de ontwikkelingen op dit gebied kritisch blijven volgen.

In elk geval is er nu vooruitgang geboekt en dat is eigenlijk voor het eerst in jaren. Dat is dus absoluut goed nieuws voor het fort!

Weer thuis

2006-11-26T22:49:00.000+01:00

Ik ben net weer thuis, terug van een uitstapje naar Doornenburg. Gisteravond werd bekend dat Fort Pannerden weer is ingenomen door de krakers. Na contact met hen bleek het vandaag mogelijk te zijn om even langs te komen om rond te kijken. Dat heb ik gedaan, vooral omdat ik graag wilde weten hoe het fort de ontruiming doorstaan had. Dat bleek gelukkig mee te vallen, al is het fort er niet helemaal ongeschonden vanaf gekomen, zoals is te zien op de bovenste twee foto's. De muren van het fort, die lang geleden zijn witgekalkt, zijn op diverse plaatsen beschadigd. Delen van de zorgvuldig gemetselde bakstenen zijn afgebroken, waardoor de rood-bruine kleur bloot is komen te liggen.

De ME heeft tijdens de ontruiming de muren van het fort beschadigd, maar voor zover ik gezien heb was de schade gelukkig beperkt. Bovendien zijn de kwetsbare wandschilderingen in het fort op het eerste gezicht onbeschadigd. Ik ben dus enigszins opgelucht, maar nog zeker niet gerustgesteld. Want wat gaat er nu gebeuren? Hoe gaat dit verhaal verder? Nou, dat is nog maar zeer de vraag.

Voor zover ik weet is er nog steeds geen uitsluitsel over de vraag wat er in de toekomst met het fort moet gebeuren. Dus een eventuele ontruiming nu de krakers weer terug zijn in het fort heeft waarschijnlijk tot gevolg dat er vervolgens weer een tijd lang niets met het fort gebeurd. Het fort nogmaals ontruimen, waarbij het fort mogelijk nog verder beschadigd wordt, dient volgens mij dus feitelijk ook geen enkel doel. Verder is "ontruiming voor leegstand" voor krakers een taboe, onbespreekbaar en zal een dergelijke beslissing waarschijnlijk alleen maar leiden tot hardnekkig verzet. In al mijn gesprekken met hen in het verleden hebben zij bovendien aangekondigd best bereid te zijn te vertrekken. Op één voorwaarde: dat er echt iets gaat gebeuren met hun fort.

Er is immers niet alleen geen concreet plan, maar ook nog eens sprake van een patstelling. Het fort is van Staatsbosbeheer, maar Staatsbosbeheer heeft een erfpachtcontract gesloten met Stichting Fort Pannerden, die het plan had om er een museum van te maken. Dit plan is echter gesneuveld en de stichting is failliet gegaan. De gemeente wil blijkbaar het een en ander met het fort gaan doen, maar de plannen die de gemeente had ontwikkeld zijn afgekeurd door Provinciale Staten en onuitvoerbaar omdat de gemeente geen zeggenschap heeft over het fort. Bovendien is er geen geld. Naast die drie partijen zijn er de krakers, die hun best hebben gedaan het fort zoveel mogelijk intact te houden, die tot nu toe altijd zeer gastvrij zijn geweest en regelmatig rondleidingen gaven, ook op zo'n gespannen dag als vandaag. Ik kan dan ook niet verhullen dat ik hen sympathiek vind. Ondanks de ongebruikelijke situatie heerste er geen gespannen sfeer. Wel was er iets van nervositeit, er kon immers in principe ieder moment een legertje ME voor de deur staan, maar eigenlijk was iedereen vooral in een goede (en strijdbare) stemming. Ook bij een vals alarm (iemand liet voor de grap de sirene afgaan, het luchtalarm dat moet aangeven dat er iets aan de hand is) bleef de situatie eigenlijk heel rustig. Dat vind ik toch heel bijzonder. Je zou, zeker afgaande op vooroordelen die je hier en daar tegenkomt over krakers, hele andere toestanden verwachten. Tsja, het blijft apart volk, die krakers. De gemeente daarentegen heeft me, wanneer ik navraag deed naar de situatie rondom de ontruiming, van de ene woordvoerder naar de andere gestuurd, die mij allemaal niets konden vertellen. Waarna ik mij afvroeg waarom zij dan zoveel woordvoerders hadden? Bovendien lijkt de gemeente zichzelf tegen te spreken wanneer een oud plan wordt opgevoerd als rechtvaardiging voor de ontruiming, terwijl dit slechts enkele weken daarvoor nog door een wethouder van tafel was geveegd als zijnde achterhaald. Dit levert toch een vertekend beeld op en als historicus/student moet ik mij daarvan bewust zijn. Ook al is dit een weblog en geen puur wetenschappelijke tekst, toch wil ik zoveel mogelijk neutraal zijn. Voor zover ik al een kant kies, is dat de kant van het fort.

Persoonlijk vind ik dat er nu iets gedaan moet worden. Er moet een akkoord gesloten worden waarbij het fort wint. Het fort heeft zonder twijfel aantrekkingskracht. Ik vind het fort persoonlijk vooral ook fascinerend omdat het nog zo authentiek is, grotendeels nog onaangetast. Hier en daar beschadigd en ontsierd door graffitti, maar desondanks is het een plek waar je de geschiedenis bijna letterlijk en figuurlijk kan aanraken. Daarom hoop ik dat daar in de toekomst rekening mee gehouden wordt. Door alle partijen.

Met dank aan de jongen met de bivakmuts die me heeft geholpen met het afstapje.

Fort Pannerden wederom belegerd

2006-11-07T22:38:00.000+01:00

Het lijkt een anachronisme: Nederlandse troepen zetten 20ste eeuws materiaal in om te helpen een 19de eeuws fort in te nemen. Een Nederlands fort nog wel. Voor het eerst in de geschiedenis van de Koninklijke Landmacht. Een unicum.

De knoop is doorgehakt: na 6 jaar moeten de krakers eruit. Dat het een heel spektakel zou worden was wel duidelijk, maar uiteindelijk is dus besloten om zelfs het leger in te zetten. Daarom kon ik het echt niet laten om zelf poolshoogte te gaan nemen.

Dinsdag kwam ik op weg naar het fort al een colonne voertuigen tegen. Niet één, maar drie of vier Leopard 1 brugleggende tanks, twee vrachtwagens die wegen kunnen verstevigen (MLC 70 wegenmatsysteem), een shovel (waarschijnlijk een Liebherr uni bouwmachine), een Liebherr mobiele kraan, plus een voertuig dat ik niet thuis kon brengen, wellicht een soort commandovoertuig. Daarnaast was er ook nog een blik jeeps open getrokken. Uiteindelijk is er slechts één brugleggende tank gebruikt, zodat men de gracht over kon komen. Persoonlijk had ik dit materiaal nog niet eerder in het echt in actie gezien. Volgens een ooggetuige gaf een bestuurder van een van de brugleggende tanks toe ook nog nooit écht in actie te zijn gekomen, terwijl hij al ruim 20 jaar zo'n voertuig bestuurde. Hij zou alleen aan oefeningen hebben meegedaan. Dat is op zich niet zo gek, aangezien dit soort materiaal door de Nederlandse strijdkrachten niet zo snel zal worden operationeel zal worden ingezet, aangezien het vooral nodig zal zijn bij NAVO- of VN-acties, waarbij de Amerikanen meestal al voldoende materieel aanvoeren.

Hoewel het leger bij deze operatie slechts een ondersteunende taak had was deze blijkbaar wel goed voorbereid. Volgens berichten in de media zou het 11de Pantsergeniebataljon twee weken zijn bezig geweest om, met behulp van door helicopters genomen luchtopnamen, deze inzet voor te bereiden.

Bij aankomst was de zogenaamde BraTra (Brand- en Traangaseenheid, een specialistische eenheid binnen de ME) inmiddels bezig om te proberen binnen te komen in het fort. Naar verluid heeft men zich echter verschanst achter stalen deuren, wat de nodige problemen oplevert. Daarom was het niet mogelijk om een betrouwbare schatting te maken van het aantal mensen dat binnen zou zitten, noch van de tijd die het zou gaan kosten voordat men deze operatie had afgerond. Uiteindelijk zouden de werkzaamheden om 21:00 uur voorlopig opgeschort worden.

De volgende dag was ik weer aanwezig. Ditmaal kwam een colonne voertuigen me tegemoet, inclusief een Leopard-1 shovel (zonder kanon dus). Toen ik weer achter de afzetting stond, hoorde ik al snel waarom: het zou allemaal voorbij zijn. Uiteindelijk kregen we bericht dat de politie inmiddels teams met honden zou hebben ingezet voor een laatste zoekactie. In de media lopen de berichten over de aantallen krakers die gearresteerd zouden zijn uiteen, het zou uiteindelijk om zo'n 30 mensen gaan, waarvan de eersten inmiddels vrij zijn gekomen.

Hiermee heeft de geschiedenis van het fort een bizarre wending genomen. Het Nederlandse leger werd ingezet om te helpen Fort Pannerden in te nemen, terwijl Fort Pannerden (voor zover mij bekend) nooit eerder is ingenomen. In 1940 werd het fort immers overgegeven nadat het omsingeld was. Volgens een buurtbewoner die ik vandaag sprak zou er toen zelfs geen schot gelost zijn. Gelukkig heeft de geschiedenis zich, wat dat betreft, in elk geval wel herhaald. Het wordt historici namelijk voorgehouden dat dit niet zo is, elke gebeurtenis is immers weer uniek.

Aan de ene kant is dit dus een nieuw en interessant hoofdstuk in de geschiedenis van het fort. Maar aan de andere kant maak ik me ook zorgen.

Het fort is een kwetsbaar object. Het is jammer dat men nu toch is overgegaan tot ontruiming, met alle gevolgen van dien. Er wordt gesproken over "breken" en dat maakt me ongerust. Het is mij niet duidelijk hoe ver men is gegaan bij deze werkzaamheden of wat er nu precies allemaal gebeurt daar binnen. Tot nu toe zijn de krakers echter altijd voorzichtig met het fort omgegaan en ik hoop dat ze nu ook goed hebben nagedacht over wat ze gingen doen en dat de politie ook met enige bedachtzaamheid te werk is gegaan.

Daarnaast zijn er zijn nog steeds geen concrete plannen voor de toekomst van het fort. Er zou sprake van zijn dat men een kraakwacht op het fort wil installeren, danwel een beveilingsbedrijf in de hand wil nemen om het fort in de gaten te houden, of een combinatie van beiden. Maar het fort heeft meer te duchten van leegstand, vocht en vandalisme dan van bewoning die in strijd is met een bestemmingsplan, dus er moet eigenlijk permanent iemand aanwezig zijn. Het fort is ook niet echt comfortabel, heeft nauwelijks sanitaire voorzieningen, altijd last van vocht en voldoet niet aan de eisen die de meeste mensen zouden stellen aan hun woning. Ik vergelijk het een beetje met camperen: je bent zeker niet van alle gemakken voorzien.

Ik hoop ook dat men hierna niet overhaast tot allerlei werkzaamheden over zal gaan, maar men eerst zal inventariseren wat authentiek is en wat het meest kwetsbaar is. Zoals al eerder door mij gezegd: vooral de wandschilderingen zijn uniek en zeer kwetsbaar. Als daar niet goed mee wordt omgesprongen, kunnen ze onherstelbaar worden beschadigd. Mijns inziens moet daar in elk geval zo snel mogelijk een expert naar kijken, maar waarschijnlijk zijn daar simpelweg geen fondsen voor...

Ik heb veel tijd doorgebracht op het fort, met dank aan de krakers die altijd erg gastvrij zijn geweest en ik hoop dat het fort ook in de toekomst weer wordt opengesteld voor het publiek, zodat ik binnenkort zelf kan zien hoe het fort er nu aan toe is. Het fort is een uniek object en het zou zonde zijn als het fort nu beschadigd is of wordt. Hopelijk is hier goed over na gedacht. Tot nu toe ben ik er echter nog niet in geslaagd om toestemming te krijgen het fort nader te bekijken. De tijd zal het leren hoe het fort dit alles heeft doorstaan...

Bijgewerkt op donderdag 9 november, oorspronkelijk bericht was van dinsdag 7 november. Onderste twee foto's toegevoegd met dank aan de krakers. Copyright van deze foto's is mij niet helemaal duidelijk, mocht iemand anders copyright hebben, dan hoor ik dit graag.

Weer een stapje verder

2006-09-29T20:26:00.000+02:00

Ik ben weer een stapje verder met mijn onderzoek. Tijdens een nieuw bezoek aan het Gelders Archief ben ik stukken tegen gekomen met betrekking tot de verbouwingen van het fort, die bedoeld waren om het fort te moderniseren. Daarbij heb ik ook tekeningen gevonden met het ontwerp van de mortierschietgaten. Daardoor zijn deze nu te dateren. Op één van de tekeningen, waarvan hierboven een detailfoto te zien is (klik zoals altijd op de foto voor een grotere weergave) staat aangegeven dat deze dateert van 11 januari 1890. Daarmee is deze verandering aan het fort ook definitief te dateren als van ná deze datum. Zoals de meeste tekeningen van het fort is ook deze zeer gedetailleerd. Leuk detail is dat er nog een aantal berekeningen in potlood op staan. Nader onderzoek zal ongetwijfeld leiden tot een definitieve datering van deze werkzaamheden. Voor een foto van hoe deze mortierschietgaten er tegenwoordig uitzien, klik hier voor een link naar een eerder gepubliceerde opname.

Naast deze informatie heb ik ook een aantal dagboeken van de bouw en verbouwing van het fort bekeken. Deze zijn zeer zorgvuldig bijgehouden, maar af en toe moeilijk leesbaar door verbleekte inkt en pietepeuterige handschriften en bovendien over het algemeen dodelijk saai. Er wordt vooral kwantitatieve informatie in verstrekt. Hoeveel blokken steen er zijn aangevoerd, bijvoorbeeld. Er zat in één van deze dagboeken ook een analyse ingesloten van een bepaalde steensoort die was geleverd. Voor mij niet echt spannend, maar ook dit kan weer onderdeel worden van een onderzoek, bijvoorbeeld in combinatie met het document over de aannemer die het oneens was met beslissingen omtrent zijn contractuele verplichtingen.

Handtekeningen

2006-04-04T00:20:00.000+02:00

Al eerder had ik het in mijn weblog over de wandschildering met daarop een tafereel van marineschepen voor de kust. Inmiddels is het wel duidelijk dat het hier gaat om een tafereel, geschilderd door marinepersoneel dat tot en met 11 mei 1940 gestationeerd was te Fort Pannerden. Volgens een opschrift in deze ruimte ging het om "19 matrozen en een marinier", mogelijk ook deels bemanningsleden van de rivierkanonneerboot Braga, maar waarschijnlijk ook personeel voor de bediening van het geschut in de rivierbatterij.

Deze mannen hebben hun sporen wel nagelaten. Afgezien van de wandschildering en een aantal opschriften, zijn er ook bij de deur een aantal keer een kroon en een anker geschilderd. De kroon en het anker zijn samen het symbool van de Koninklijke Marine. Naast deze wandschilderingen hebben ze echter ook handtekeningen gezet. Als je het vertrek binnenkomt zie je links een rijtje handtekeningen. Ze zijn moeilijk te ontcijferen, maar het lijken er 24 te zijn. Dat zou heel goed kunnen, zeker als de bezetting van het fort tijdens de mobilisatieperiode veranderd is. Dit is "grafitti" van een hele andere soort, grafitti die opeens maakt dat die gebeurtenissen uit een ver verleden toch iets dichterbij komen...

Ingenieus systeem

2006-04-04T00:13:00.000+02:00

Als onderdeel van de strijd tegen het water, die ook in Fort Pannerden zelf gestreden wordt, heeft men bij de bouw voorzien in een ingenieus systeem waarmee water wordt opgevangen. Door het hele fort heen zijn leidingen die naar druipkokers leiden, die in nissen achter kleine deurtjes verborgen waren. Die deurtjes zijn er niet meer, maar het systeem werkt nog steeds prima. Je kan als het regent het druppen van water in de muren horen. Op de bovenste foto één van die nissen.

Het water dat hierin terecht komt, ook vanuit wasplaatsen en dergelijke, wordt op de bodem ogevangen en daarvandaan komt het via een buis bij een ondergrondse zinkput, die op de muren van de binnenpleinen gemarkeerd zijn met een ingemetselde steen met daarop de letter Z. In Fort Rijnauwen ging een dergelijk systeem nog veel verder en werd regenwater opgevangen om gebruikt te kunnen worden als drinkwater tijdens langdurige belegeringen. Fort Pannerden heeft echter de beschikking over een aantal waterputten om in drinkwater te kunnen voorzien. Oorspronkelijk was immers voorzien dat het fort het zo'n 30 dagen moest kunnen uithouden.

Water

2006-04-03T23:36:00.000+02:00

Fort Pannerden heeft altijd problemen gehad met het water. Het water kan in deze omgeving zeer hoog komen en het fort is eigenlijk slechts berekend op de gemiddelde waterstand en dan nog die van ruim 100 jaar geleden. Bovenstaande foto is genomen vanaf het fort, kijkend richting Doornenburg. De waterstand was hoger dan normaal en de dijk is hier nu duidelijk zichtbaar als een dunne verbindingslijn tussen het fort en de buitenwereld. Het zou redelijk eenvoudig moeten zijn geweest om het fort aan deze kant te verdedigen. Gek genoeg heeft men hier echter nooit erg veel aandacht aan besteed. Hoewel de flankbatterijen gebouwd zijn om de verdediging aan weerszijden van de rivierbatterij te verdedigen is er nooit een gedekte batterij gebouwd aan de landzijde. Het geschut kon aan deze zijde alleen in open opstellingen, blootgesteld aan vijandelijk artillerievuur en aan luchtaanvallen, in positie worden gebracht, met alle risico's van dien. Die hoge waterstand kon dus een voordeel zijn, zo zou het fort moeilijker benaderbaar zijn bij hoge waterstand, maar het was tegelijkertijd een nadeel, omdat de buitenring van het fort al snel onder water komt te staan bij een waterstand die hoger is dan het gemiddelde waar men bij de bouw vanuit is gegaan. In een beschrijving van het fort van kort na de bouw wordt hier al naar verwezen.

Sporen van het verleden

2006-04-03T23:21:00.000+02:00

Dat Fort Pannerden in mei 1940 korte tijd zeer actief dienst heeft gedaan wordt wel bewezen met deze foto, genomen vanaf de noord-westzijde van het fort. Links op de voorgrond de westelijke caponnière, rechts het escarp (de gemetselde bedekking van de wal rondom de buitenkant van de gracht) met duidelijk zichtbare beschadigingen, achter de caponnière de lange zijde aan de kant van de Waal. Het grootste deel van het fort is nog in zeer goede staat, maar op een aantal plekken is goed te zien dat er toch hevig gevochten is op 10 en 11 mei 1940. Hierover later meer.

Wijzigingen en verbouwingen

2006-03-26T00:41:00.000+01:00

Al tijdens de bouw van het fort werden wijzigingen doorgevoerd in het ontwerp van het fort. Dit blijkt onder andere uit het eerder genoemde verweer van de aannemer. Maar ook na het opleveren van het fort was men nog niet tevreden. Mede naar aanleiding van nieuwe technische ontwikkelingen en ervaringen werd al kort na 1871 besloten het fort beter verdedigbaar te maken door het uit te breiden met twee pantserbatterijen (de beide flankbatterijen) en door de rivierbatterij te versterken. Deze uitbreiding werd waarschijnlijk uitgevoerd tussen 1885 en 1890, maar in sommige documenten wordt een andere datum genoemd. Op de foto het uitzicht vanuit één van deze batterijen. Het is goed te zien dat de omgeving makkelijk bestreken kon worden vanuit deze posities. Zelfs anno 2006 is er nauwelijks dekking te vinden... Deze verbouwing was de meest ingrijpende, al snel zou het fort te sterk verouderd zijn en zou men bovendien besluiten om de verdedigingslinie waartoe het fort behoorde een lagere prioriteit te geven. In 1926 werd het fort uiteindelijk definitief niet langer van belang geacht. In de Eerste Wereldoorlog was inmiddels al gebleken dat forten van een dergelijke constructie niet bestand waren tegen zware beschietingen. Fort Pannerden werd vervolgens uitsluitend nog als steunpunt voor de infanterie gebruikt. In de periode voor mei 1940 werd dan ook besloten het fort slechts beperkt te versterken, door middel van 7 nieuwe kazematten te bouwen, rondom het fort.

Uit nader onderzoek moet nog blijken wanneer het fort is verbouwd. Aan het interieur is op diverse plaatsen duidelijk te zien dat bepaalde ruimtes in de loop der tijd zijn veranderd. Maar wanneer precies? Tussen 1869 en 1871, zoals de aannemer klaagt? Tijdens de grote verbouwing enkele jaren daarna? Of wellicht nog later?

Het lijkt inmiddels echter wel zeker dat één van mijn vragen in elk geval deels beantwoord is. Op 13 april 2005 schreef ik over de buitenring, dat deze duidelijk zichtbaar veranderd is. Waarschijnlijk betreft het hier in onbruik geraakte schietgaten voor mortieren. De schuine afrondingen aan de bovenkant zouden het mogelijk hebben gemaakt om mortiergranaten af te schieten op het omliggende terrein, vanuit de relatief veilige positie van de buitenring. Deze buitenring is immers lager gelegen dan het hoogste punt van het terrein aan de overkant van de gracht en was daarom moeilijk onder vuur te nemen bij een aanval.

Over de periode tot 1871

2006-03-25T23:33:00.000+01:00

Al voordat fort Pannerden werd gebouwd was er een verdedigingswerk, de zogenaamde "Sterreschans". Dit verdedigingswerk bestond uit een stervormig grondvlak met 6 punten, zes bastions als het ware, met daarop een stenen redoute, een magazijn en een privaat. Het werk werd aangelegd naar aanleiding van het voltooien van het Pannerdens Kanaal en zou in 1742 gereed gekomen moeten zijn en dienst hebben gedaan tot aan het begin van de 19de eeuw. Deze schans lag verder landinwaarts dan het huidige fort, ongeveer op de plaats van het restaurant met dezelfde naam. Uit een document uit de 18de eeuw, aanwezig in het Nationaal Archief, blijkt dat dit werk ook wel werd aangeduid als "'t fort bij Pannerden".

Voorafgaand aan de bouw van het huidige fort zijn zeker drie ontwerpen de revue gepasseerd. In willekeurige volgorde, aangezien de chronologie van deze ontwerpen mij nog onduidelijk is:

-een ontwerp voor een fort waarvan het grondplan uitsluitend uit rondingen bestaat
-een symmetrisch ontwerp met drie zijden
-een ontwerp voor een polygonaal fort dat enige gelijkenis vertoond met het uiteindelijk uitgevoerde ontwerp.

De bouw van het fort was niet zonder problemen. Uit een uitgebreid verslag, te vinden in het archief van Stichting Menno van Coehoorn, blijkt dat er problemen waren met de aanbesteding van diverse werkzaamheden, waardoor het Ministerie van Oorlog in een conflict verzeild raakte met de aannemer over de gemaakte kosten. In het Gelders Archief bevind zich ook een dagboek van de bouw, dat waarschijnlijk nog veel meer informatie hierover bevat.

Ook op een ander punt begon de geschiedenis van het fort nogal bijzonder. Nog tijdens de bouw werden plannen gemaakt om het, voor zover mogelijk, in gebruik genomen. Dit gebeurde aangezien er oorlog uitbrak tussen Pruisen en Frankrijk. De toenmalige Nederlandse vorst, Koning Willem III, was destijds ook nog Groothertog van Luxemburg. Frankrijk wilde het groothertogdom toevoegen aan haar grondgebied, maar Pruisen dreigde met oorlog indien dit plan doorgang zou vinden. Het was om die reden niet uitgesloten dat het Koninkrijk der Nederlanden betrokken zou kunnen worden bij deze oorlog. Daarom werden geschutsposities in gereedheid gebracht. Uiteindelijk wist Nederland gelukkig buiten deze oorlog te blijven, die eindigde met een verlies voor Frankrijk en het ontstaan van het Duitse Keizerrijk in 1871. Hoewel men, zoals blijkt uit het verweer van de aannemer tegen de bewering dat deze te hoge kosten in rekening heeft gebracht, voorbereidingen heeft getroffen om het toen bijna voltooide fort te verdedigen, is het mogelijk niet zover gekomen dat men daadwerkelijk is overgegaan tot het bemannen van deze posities.

Tussenstand

2006-03-25T23:07:00.000+01:00

Aangezien ik de afgelopen weken druk bezig ben geweest en niet precies weet wanneer ik weer verder kan gaan met mijn onderzoek lijkt het me een goed idee even een paar nieuwe posts toe te voegen, te beginnen met een beknopt overzicht van mijn resultaten tot nu toe:

-Stukken aangetroffen in het Nationaal Archief te Den Haag:

Op Microfiche: diverse kopieën van ontwerptekeningen, waaronder een complete set van 9 tekeningen van een ontwerp dat enige gelijkenis vertoond met het uiteindelijke resultaat, plattegronden van het fort zoals voltooid in 1871, ontwerpen voor de verbouwing van het fort en enkele andere stukken, zoals bijvoorbeeld kaarten en tekeningen van de telegraafverbinding van het fort en een paar detailtekeningen van constructies.

-Stukken aangetroffen in het Gelders Archief te Arnhem:

Diverse stukken van de genie, bijvoorbeeld over onderwerpen als hakhout en een aan te schaffen kachel, waaruit blijkt dat men niet over één nacht ijs ging bij de besteding van gemeenschapsgeld. Verder een tekening van een molen bij Millingen en een aantal tekeningen van voorontwerpen van het fort.

-Stukken aangetroffen in het archief van Stichting Menno van Coehoorn te Utrecht:

Onder andere de uit 1880 daterdende "Memorie omtrent het in staat van verdediging stellen van het fort bij Pannerden" van (toen nog) Luitenant-Kolonel Kromhout, waarin gedetailleerde informatie staat over het inventaris en de bemanning van het fort.

Ik heb voldoende aanknopingspunten om verder te komen met mijn onderzoek en verwacht vooral veel van verder onderzoek bij het Nationaal Archief, aangezien ik me daar tot nu toe beperkt heb tot het bekijken van materiaal dat beschikbaar is op microfiche maar er nog zeer veel beschikbaar moet zijn in origineel. Zo zou het bijvoorbeeld ook handig zijn om de legenda's, behorende bij de op microfiche beschikbare tekeningen, op te vragen. Dat maakt het een stuk makkelijker om bijvoorbeeld te beoordelen of een bepaalde ruimte in de loop der tijd een andere functie heeft gekregen.

Een nieuwe dag, een nieuw archief...

2006-03-09T19:37:00.000+01:00

Nou, het heeft even geduurd, maar nu is het er dan eindelijk van gekomen. Het bezoekje aan het Gelders Archief was zeer de moeite waard, al was het helaas nogal kort. Bij het bekijken van mappen met archiefstukken kwam ik een paar zaken tegen die zeker nadere studie verdienen, onder andere een uitgebreide set tekeningen voor een niet gerealiseerd ontwerp voor Fort Pannerden, waarvan een aantal in kleur. Binnenkort hoop ik in elk geval één foto van die plannen op dit weblog te kunnen plaatsen, mits mijn budget dat toestaat. De kosten daarvan zijn echter aanzienlijk, dus ik moet er nog eens goed over nadenken.

Het voorontwerp lijkt nauwelijks op het uiteindelijk uitgevoerde ontwerp, al zijn er wel (vooral intern) overeenkomsten. Wat natuurlijk ook logisch is, aangezien zowel dit voorontwerp als het uiteindelijk uitgevoerde ontwerp uit dezelfde periode stammen en mogelijk zelfs door dezelfde persoon of personen gemaakt zijn. Het betreft een, op het eerste gezicht, meer symmetrisch ontwerp, met aan drie zijden waarschijnlijk een bastion. Het meest opvallende aan het ontwerp is echter een koepel met daarin geschutsopstellingen in het midden, op het hoogste punt van het fort. Een dergelijke constructie was echter op dat moment al verouderd, zoals de bekende torenforten laten zien. Deze torenforten waren torens met geschut erin, die inderhaast moesten worden verborgen achter aarden wallen omdat verbeteringen in de militaire technologie ertoe hadden geleid dat ze te kwetsbaar waren geworden. Fort Asperen is een bekend voorbeeld van deze forten.

Overigens heb ik nog steeds geen antwoord op de vraag naar de oorsprong van Engelstalige graffiti waarop in een commentaar op een eerdere post werd gesproken. Tenzij hiermee de (duidelijk zichtbare) graffiti met woorden als "Flashpoint" en het doodshoofd met "Keep Away" wordt bedoeld, zoals ook te zien op foto's op dit weblog, aangebracht door vandalen in de periodes dat het fort leeg stond, heb ik nog geen definitief antwoord. Fort Pannerden lag echter natuurlijk in het deel van Nederland dat al vóór mei 1945 bevrijd was door de Geallieerden en het is goed mogelijk dat ergens in 1944 of 1945 Geallieerde soldaten op het fort zijn geweest. Dan hebben ze gelukkig minder schade toegebracht dan bij Fort Rijnauwen, waar ze, uit verveling, explosieven tot ontploffing brachten omdat ze zich afvroegen hoeveel schade dat zou toebrengen. Het antwoord op die vraag was overigens: "Niet zoveel." Gelukkig maar.

Dirk, mocht je dit nog lezen, als je nog iets specifieker kunt zijn over wat je precies hebt gezien en waar, zou je dat nog even in een reactie willen plaatsen? Alvast bedankt.

De tijd vliegt...

2006-01-18T10:48:00.000+01:00

En dan is het opeens een nieuw jaar...

Helaas ben ik er de afgelopen maanden niet aan toegekomen verder te gaan met dit project, maar het ziet er naar uit dat daar nu eindelijk verandering in gaat komen! Mooi, want ik heb voldoende aanknopingspunten om een heel eind te kunnen komen. Met een beetje planning verwacht ik in februari weer een paar leuke updates te hebben. Tot dan toe dus nog even geduld...

Kleine update: okee, het wordt dus begin maart. Februari is ook veel te kort. ;) Maar ik heb inmiddels al wel uitgezocht wat ik precies ga doen en het ziet er goed uit. Informatie genoeg, dat zal het probleem niet zijn.

Een detailopname

2005-04-13T11:29:00.000+02:00

Hier is nog een detail te zien van dezelfde wandschildering. Het betreft hier een van de schepen in de achtergrond. Ook dit schip is zo gedetailleerd weergegeven dat in ieder geval de klasse waartoe het behoort te identificeren moet zijn. Ik zal hier later even naar kijken en dan waarschijnlijk hier toevoegen welk schip het betreft. Duidelijk is echter dat deze wandschildering met zeer veel zorgvuldigheid en liefde is gemaakt. Hopelijk zal deze de tand des tijds nog lang weten te weerstaan.

De wandschildering

2005-04-13T11:28:00.000+02:00

Een van de meest interessante plekken van het fort is de ruimte die in 1940 gebruikt moet zijn door matrozen of mariniers. Deze bevat een prachtige wandschildering van aanzienlijke omvang. Op deze foto kun je het grootste deel ervan zien. Van links naar rechts zijn de grotere schepen een mijnenveger, een torpedobootjager en een lichte kruiser. Ook vliegen er watervliegtuigen van (toen nog) de Luchtvaartafdeeling (LVA) rond. De kleinere schepen moet ik nog eens precies identificeren. Het tafereel is geschilderd in februari 1940 en is dus geen weergave van oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog, Nederland was toen nog neutraal, maar wellicht een vlootschouw of een oefening voor de kust van Nederland. Ik vraag het me echter af, want bij mijn beste waren de schepen die ik met zekerheid heb weten te identificeren gestationeert in Nederlands-Indië. Het is dus waarschijnlijker dat het hier een fictieve situatie betreft.

Het is echter zeer waarschijnlijk dat hier matrozen of mariniers waren gestationeert, aangezien soldaten het meestal niet zo ophebben met de marine, de verschillende onderdelen van de krijgsmacht kunnen veelal niet zo goed met elkaar opschieten. Bovendien zijn er nog andere aanwijzingen die dit aannemelijk maken.

Een luchtschacht

2005-04-13T11:27:00.000+02:00

Deze opname van een luchtschacht, genomen vanuit een gang tussen de pantserbatterijen, laat goed zien hoe hoog het fort is. De pantserbatterijen zelf liggen al hoog, maar zijn zeker niet het hoogste punt. Je kan hier goed zien dat de schacht enkele meters lang is en dat het hoogste punt van het fort aanzienlijk hoger ligt dan de pantserbatterijen zelf.

Een pantserbatterij

2005-04-13T11:26:00.000+02:00

Op deze foto is een pantserbatterij van dichtbij te zien. Het betreft hier de batterij net links van de ingang. Helaas wordt ook deze ontsiert door graffity. Het fort is in de periode tussen de Tweede Wereldoorlog en 2000 regelmatig onderhanden genomen door vandalen. Dat is ook te zien aan de data die hier en daar er bij staan, veelal in de jaren '70 en '80. Ook binnen zijn deze op veel plaatsen aan te treffen. Oorspronkelijke aanduidingen, aangebracht op de muren van de geschutsopstellingen zijn hierdoor soms moeilijk te lezen, voor zover zij überhaupt nog aanwezig zijn.

Op bovenstaande foto is goed te zien dat deze batterij van later datum stamt. Beton en pantserstaal werden gebruikt voor deze verbouwing, in tegenstelling tot het metselwerk van het oorspronkelijke bouwwerk.

Links zie je een opening voor het geschut, rechts een kijksleuf, bedoeld voor de commandant van de batterij. Het kleine gat er tussenin was wellicht bedoeld voor een mitrailleur, maar daar ben ik nog niet zeker van.

De buitenring

2005-04-13T11:25:00.000+02:00

Na mijn eerste bezoek aan het fort kon een tweede bezoek niet al te lang uitblijven. Het fort is groot, zeker wanneer je de omliggende bunkers meerekent. Er is dus genoeg te zien en te ontdekken. Tijdens mijn tweede bezoek zijn mij dan ook een heel aantal dingen opgevallen die mij bij de eerste gelegenheid waren ontgaan. Misschien dat het feit dat er geen sneeuw meer lag daar een rol bij heeft gespeeld. Maar ook een nieuwe rondleiding door de onvermoeibare Titus, onder andere door de (gelukkig) droge gracht van het fort, gaf me weer een heel ander gezichtspunt.

Het is opvallend om te zien hoeveel gaten er in de buitenmuur zitten. Het is onduidelijk hoe deze zijn veroorzaakt. Wellicht door oorlogshandelingen in de meidagen van 1940? Of door vandalen in de jaren na de Tweede Wereldoorlog? Daar zou ik wel een antwoord op willen hebben en dat zal een onderdeel worden van mijn onderzoek.

Op deze foto is ook duidelijk te zien dat er in de buitenmuur oorspronkelijk openingen hebben gezeten die opgevuld zijn. Je ziet grote, lichter gekleurde vierkanten met daarboven bogen die opgevuld zijn met cement of beton of iets dergelijks. Bij de meest rechtse boog is deze opvulling weg. Toen ik dit eens goed bekeek bedacht ik me dat dit waarschijnlijk oorspronkelijk geschutsopstellingen zijn geweest, maar dat deze zijn dichtgemetseld, mogelijk al snel na of misschien zelfs voor het fort voltooid werd. Dat lijkt mij niet onwaarschijnlijk omdat geschut opgesteld in dergelijke posities nooit enig nut zou hebben gehad, deze opstellingen zouden waarschijnlijk met geen mogelijkheid vuur hebben kunnen uitbrengen op het omliggende gebied, aangezien de het terrein aan de andere kant van de gracht simpelweg te hoog is.

Ook op andere plekken is duidelijk te zien dat het fort verbouwd is. Met mijn onderzoek wil ik dus zien na te gaan in welke fasen het fort gebouwd is. Ik vermoed dat er op zijn minst vier stadia zijn geweest:

* Ontwerpfase - Het oorspronkelijk ontwerp, dit zal ergens voor 1869 voltooid zijn.
* Eerste verbouwing - Geschutsopstelling in buitenring worden aangepast.
* Tweede verbouwing - Pantserbatterijen worden toegevoegd
* Toevoeging bunkers - Bunkers worden gebouwd rondom het fort.

Tot nu toe heb ik er nog niet achter kunnen komen wanneer de pantserbatterijen precies zijn gebouwd. Het zal echter waarschijnlijk niet zo moeilijk zijn om dat na te gaan en ik hoop dan ook binnenkort op dit weblog de periode te kunnen noemen waarin deze belangrijke verbouwing heeft plaatsgevonden.

Zonsondergang

2005-04-13T10:49:00.000+02:00

Een mooie foto van het uitzicht vanaf het fort op de omgeving. Het licht van de ondergaande zon geeft het geheel een hele mooie sfeer en laatt de unieke omgeving waarin het fort ligt goed uitkomen. Het is ook goed te zien hoe het fort duidelijk het hoogste punt is in de onmiddelijke omgeving en je kunt je hierdoor goed voorstellen dat het fort een uitgebreid gebied heeft kunnen verdedigen.

Met dank aan Mark Corbeek, student SPH. Deze en andere foto's zijn gemaakt met zijn camera.

Van dichtbij

2005-03-28T11:51:00.000+02:00

Het sneeuwde toen ik het fort voor het eerst zag. Toen ik, enkele weken geleden, voor het eerst over de dijk naar het fort liep, lag er een dik pak sneeuw en kwam er nog steeds een gestage hoeveelheid sneeuwvlokken naar beneden. Ondanks de kou en de gladheid heb ik toch doorgezet en al snel doemde het fort op. Bijna onherkenbaar door de sneeuw stak het fort duidelijk af boven de rest van de omgeving. Zo was het immers ook bedoeld: het fort moest een vrij schootsveld hebben om zo de Waal en het Pannerdens Kanaal te kunnen bestrijken met het daar aanwezige geschut. Het fort was, ondanks de sneeuw, al op grote afstand te zien en hoe dichterbij ik kwam, hoe meer ik onder de indruk kwam van de omvang van het geheel. Inclusief de omliggende kazematten is het terrein van het fort behoorlijk groot, bij benadering 100 bij 100 meter.

Ondanks het weer liep ik toch eerst een rondje om Fort Pannerden heen. Ik kon nu eindelijk het verdedigingswerk zien waar ik inmiddels al een paar weken mee bezig was. Helaas heb ik geen foto's van het fort in de sneeuw, want deze zouden waarschijnlijk heel mooi zijn geweest. De stilte en de sneeuw gaven deze momenten een bijzonder karakter.

Uiteindelijk besloot ik dan toch naar binnen te gaan. Dat was geen groot probleem, de stalen toegangsdeur stond open in verband met de open dag, die iedere eerste zondag van de maand plaatsvind. Het fort is nu al ruim 4 jaar gekraakt en wordt dus bewoond. Jammer dat ik daar zelf nooit op gekomen ben... Wonen in een fort, hoe verzinnen ze het! Ik moet bekennen toch een beetje jaloers te zijn... Binnen werd ik hartelijk verwelkomd door Titus, een van de bewoners van het fort. Hij was nog bezig met een rondleiding voor andere gasten en stalde mij dus even in de huiskamer van de bewoners.

Lang hoefde ik niet te wachten. Titus haalde me al snel op voor een persoonlijke rondleiding. Zonder hem zou ik al snel verdwaald zijn, het fort zit redelijk ingewikkeld in elkaar en bovendien is mijn richtinggevoel ook bepaald niet betrouwbaar. Ook al had ik Titus nog nooit eerder gezien, toch voelde ik me al snel op mijn gemak. Hij is erg vriendelijk en zeer enthusiast over zijn onderwerp. Hij liet mij eerst de buitengalerij en de caponniéres zien. Deze vormden de buitenste verdedigingslinie van het fort, bedoeld om te voorkomen dat een aanvallend leger de gracht kon oversteken en het fort binnen kon dringen. Eigenlijk begonnen we dus met de laatste linie van het fort.

De muren van de buitengalerij en de caponniéres zijn voorzien van schietsleuven, die vaak nog zijn afgedekt met half openstaande stalen kleppen. Deze worden tegenwoordig door vogels gebruikt om in te nestelen. Op een enkele plek is nog een oorspronkelijk raam te vinden. De muren en de plafonds zijn voorzien van ijzeren ringen, bedoeld om geschut mee te kunnen transporteren en op te kunnen takelen. Van het geschut zelf is inmiddels allang geen spoor meer te bekennen.

De benedenverdiepingen zijn tegenwoordig deels in gebruik door de bewoners, deels opslagruimte. Al snel vallen mij een aantal details op die ik later nog nader wil bestuderen in mijn onderzoek. Opvallend is de manier waarop de bewoners gebruik maken van de al aanwezige bevestigingspunten in de muren. Ze proberen het fort zoveel mogelijk in oude staat te laten of te herstellen. Wanneer er iets opgehangen moet worden, dan wordt er dus niet zomaar een gat in een muur geboord, maar wordt bij voorkeur gebruik gemaakt van krammen die zijn aangebracht door het leger voor de inmiddels allang verwijderde primitieve electriciteitsleidingen. Een enkele keer, bijvoorbeeld voor de douche, wordt de boor toch gebruikt, maar dan slechts om een gat te boren in het cement tussen de stenen. Gelukkig. Het zou zonde zijn wanneer dit historische monument zou worden opgeofferd om in moderne gemakken te kunnen voorzien. Nee, zelfs het "sanitair" is in oude staat gelaten. De vroegere privaten voor de soldaten worden tegenwoordig door de bewoners gebruikt. Men krijgt een geheel ander beeld van vroegere tijden wanneer men daar terecht komt...

Titus laat mij ook de tussenverdieping zien, waar een aantal van zijn medebewoners hun kamers hebben. Ook hier eigenlijk geen aanpassingen om tegemoet te komen aan de eisen van de moderne tijd.

Interessant zijn de pantserbatterijen. Hier vind je nog opstellingen voor geschut. Ook zijn er nog sporen te zien van aanwijzingen voor geschutscommandanten met betrekking tot het schootsveld. Zodat een ploeg soldaten, die voorheen niet op het fort geweest waren, toch meteen hun geschut in stelling konden brengen bij een eventuele mobilisatie.

Bovenop het fort aangekomen is het uitzicht duidelijk anders dan het vroeger geweest moet zijn. Er staan bomen in zicht, die vroeger binnen het schootsveld van het fort gelegen zouden hebben. Die zouden er vroeger niet hebben gestaan omdat het niet toegestaan was om te bouwen of bomen te planten binnen een bepaalde straal van een verdedigingswerk. Inmiddels zijn deze regels echter allang niet meer van kracht. Toch kun je nog een heel stuk ver kijken en zeker de rivier en het kanaal kun je vanaf het fort goed zien.

Voor de website van de huidige bewoners van het fort, zie de link aan de rechterkant.

Een brug te ver...

2005-03-28T11:35:00.000+02:00

Ik kon het niet laten! Wanneer je vanaf station Arnhem de bus neemt (lijn 33) richting Doornenburg kom je over de brug die zo'n cruciale rol speelde tijdens operatie "Market-Garden", de combinatie van luchtlandingen en een grondoffensief die de geallieerden in staat had moeten stellen om nog in 1944 de Tweede Wereldoorlog tot een einde te brengen. De brug ziet er zo goed uit dat ik dacht dat dit een andere brug was, maar blijkbaar is dat niet het geval. Op het moment dat de bus over deze brug heen reed dacht ik even aan de mannen die in en rond Arnhem gevochten hebben, dagenlang hebben gewacht op versterkingen, om vervolgens alsnog te sneuvelen, als krijgsgevangene de laatste dagen in Duitse handen door te brengen of met gevaar voor hun leven te proberen de eigen linies te bereiken... Ik kan iedereen die het nog niet gelezen heeft het boek van Cornelius Ryan aanbevelen, het is een klassiek verhaal van moed en mislukkingen zoals ze daadwerkelijk in een oorlog voorkomen.

Een eerste veldverkenning

2005-03-28T11:06:00.000+02:00

Logischerwijze ben ik dus begonnen met mijn onderzoek in mijn eigen boekenkasten. Verrassend genoeg was het resultaat daarvan eigenlijk nihil. Slechts in één boek werd Fort Pannerden genoemd en dan betrof het nog slechts een stipje op een overzichtskaartje.

Mijn volgende stap was een zoekactie in de online-publiekscatalogus, oftewel Picarta, waarbij alle Nederlandse bibliotheken zijn aangesloten. Daar had ik iets meer succes, maar eigenlijk was de oogst ook daar erg schraal: blijkbaar is er nooit veel over dit fort gepubliceerd.

Bij een nader onderzoek van deze publicaties bleek ook dat er eigenlijk maar weinig bekend is over de geschiedenis van het fort. Ik vatte dan ook het plan op om daar eens verandering in te brengen. Het lijkt mij leuk om een artikel of een boekje over het fort te schrijven, of beide. Daarin zou ik dan een overzicht willen geven van de geschiedenis van het fort, van het begin van de bouw in 1869 af, in ieder geval tot en met de Tweede Wereldoorlog. Zodat, wanneer men iets wil weten over Fort Pannerden, er in ieder geval een publicatie is die men als beginpunt kan gebruiken.

Hoe kom ik erop?

2005-03-21T10:21:00.000+01:00

Hoe ben ik er eigenlijk op gekomen om een onderzoek te doen naar dit fort? Dat is niet zo moeilijk uit te leggen. Van een vriendin van mij hoorde ik over dit fort. Het leek haar wel een onderwerp dat mij zou interesseren. Daar had ze helemaal gelijk in!

Grappig genoeg heb ik, toen ik een jaar of 13 was, een boekje gemaakt over forten. Mijn broer heeft het, in een toen nog zeldzaam moment van broederlijke samenwerking, voor mij uitgetypt op een oude typemachine. Vervolgens heb ik er nog wat plaatjes bijgeplakt en het was af. Een mooi boekje, al zeg ik het zelf, zeker voor zo'n jong jochie. Eigenlijk was dat boekje mijn eerste geschiedkundige werk dat niet voor school was bestemd.

Het is ook niet vreemd dat ik juist een boekje over forten wilde maken. Ik ben al van jongs af aan geïnteresseerd in de geschiedenis van oorlogvoering, in oorlogstuig van vroeger en nu en alle aanverwante zaken. In die periode hield ik me een tijdlang juist erg bezig met forten, waarna ik dus het plan opvatte om een boekje erover te maken. Helaas kan ik dat boekje even niet vinden. Ik had het graag even willen nakijken, of het een kritische toets zou kunnen doorstaan. Waarschijnlijk niet, het bevat in ieder geval geen voetnoten. Maar ik ben benieuwd of het inhoudelijk in ieder geval wél klopt. Ach, het zal wel weer een keer opduiken en dan zal ik er eens naar kijken.

Oorlogvoering is in ieder geval een fascinerend onderwerp. Oorlog heeft een enorm grote uitwerking op de geschiedenis, op onze samenleving en op mensenlevens. Het is ook omgeven met een soort verheerlijking. Nog steeds denken mensen ook aan dingen als "glorie" wanneer ze aan oorlogvoering denken. Ook ik heb me daar niet altijd aan weten te onttrekken, zeker niet op jonge leeftijd. Maar goed, inmiddels ben ik wel wat wijzer geworden...

Ik denk dus na over vragen als: "Waarom voeren mensen oorlog? Hoe voert men oorlog en wanneer?" Met name die eerste vraag is natuurlijk erg belangrijk. Wat zet mensen ertoe aan om op grote schaal geweld te gebruiken? Hoe kun je dat rechtvaardigen? Kun je dat rechtvaardigen? Zelfs in het tijdperk van "smart weapons" en "surgical strikes" betekent oorlog nog steeds het verlies van mensenlevens, ook van burgers. Niet in de laatste plaats omdat men, ondanks alle moderne technologie die nu een rol kan spelen bij de oorlogvoering, ook nog steeds ouderwetse wapens gebruikt. De Verenigde Staten gebruikten in de periode 2001-2002, tijdens de campagne in Afghanistan, zelfs nog Boeing B-52 "stratofortress" bommenwerpers voor "carpet bombing", oftewel het bedekken van een bepaald gebied onder een "tapijt" aan bommen. Daar is heel weinig "smart" en nog minder "surgical" aan te pas gekomen... In tegenstelling tot wat sommige mensen denken is oorlogvoering dus nog steeds eerst en vooral een onaangename, bloederige bezigheid, die veel slachtoffers kent. Dat is iets wat je nooit uit het oog moet verliezen wanneer je het over oorlog hebt...

Na de middelbare school ben ik geschiedenis gaan studeren. Er was voor mij geen enkele andere optie, de geschiedenis in het algemeen en de geschiedenis van de oorlogvoering heeft me altijd al gefascineerd. Nog voordat ik de middelbare school verliet ben ik al naar musea geweest om daar in de archieven te duiken, op zoek naar foto's en bouwtekeningen van, bijvoorbeeld, slagschepen. Voor mij is er niets leuker dan onderzoek doen in zo'n archief en te beseffen dat je een stukje geschiedenis onder handen hebt, een document dat vroeger door een generaal of een admiraal is bestudeerd. Ik ben dan ook bezig om me te specialiseren in de militaire geschiedenis.

Toen ik dus hoorde over Fort Pannerden dacht ik meteen: "Wat raar, de naam van dat fort zegt me niet zoveel." Terwijl ik dus best wel het een en ander van forten afweet. Bij een blik in de boeken over forten die ik heb bleek al snel waarom: er was eigenlijk niets over vermeld. Toen was ik echt nieuwsgierig geworden en wilde ik graag wat meer weten over dit 'geheimzinnige' fort.

Een overzichtsfoto van Fort Pannerden

2005-03-14T02:09:00.000+01:00

Op deze foto van het fort, genomen vanuit het zuid-oosten, zijn links en rechts twee van de batterijen van het fort te zien. Op de voorgrond een caponniére. Duidelijk is te zien dat de betonnen en gepantserde batterijen van een latere datum zijn dan het onderste, gemetselde gedeelte. (Met dank aan de bewoners van het fort.)

Iets meer over het fort

2005-03-07T13:12:00.000+01:00

Fort Pannerden werd gebouwd in de periode 1869-1871, volgens de toen heersende inzichten op het gebied van fortificaties. Maar in diezelfde periode vond ook de Frans-Pruissische oorlog plaats, die eindigde met het ontstaan van het Keizerrijk Duitsland. Tijdens deze oorlog werden ook nieuwe wapens gebruikt, waardoor de heersende denkbeelden met betrekking tot de oorlogvoering bijgesteld moesten worden. Als gevolg daarvan was het fort toen het voltooid werd, in 1871, eigenlijk al verouderd.

Het fort heeft een asymmetrisch grondplan. Het is ontworpen om zowel het Pannerdens Kanaal als de Waal te kunnen bestrijken met geschut. Oorspronkelijk was het fort "bomvrij" wat zoveel wil zeggen als: bestand tegen beschietingen. Die status heeft het fort eigenlijk niet lang gehad. Al snel na de bouw was de wapentechnologie zo sterk verbeterd dat forten eigenlijk hun bestaansrecht verloren. In eerste instantie werd geprobeerd om de bestaande fortenlinies, waar miljoenen in geïnvesteerd waren, te moderniseren, maar uiteindelijk heeft men dit moeten opgeven. Tegen de tijd van de Tweede Wereldoorlog was het een hopeloze zaak geworden om fortificaties te bouwen, met de befaamde (of beruchte) Maginotlinie als hoogte- en als dieptepunt van het fenomeen fortificaties. Het is dan ook eigenlijk vreemd dat juist de Duitsers, die de Maginotlinie gewoon omzeild hadden, nog een poging hebben gewaagd met de al even beruchte Atlantik Wall...

Aan het fort is ook duidelijk te zien dat het weliswaar een schepping is uit het verleden, maar toch nog vrij recent een militaire functie heeft gehad. Er staan kazematten rondom het fort, waarmee men geprobeerd heeft om in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog nog één keer het fort te benutten voor het oorspronkelijke doel: de verdediging van Nederland. Die kazematten waren de laatste poging om het fort te moderniseren, maar zeker niet de eerste. Ook de pantserbatterijen, die prominent te zien zijn wanneer je het fort of foto's ervan bekijkt, dateren niet uit 1871.

Een nieuw project: Fort Pannerden

2005-02-28T00:33:00.000+01:00

Ik ben inmiddels al een tijdje bezig met dit project, maar tot nu toe was het er niet van gekomen om een weblog op te zetten, terwijl ik al een tijdje met dat idee rondliep. Vandaag dus alsnog maar eens gedaan, kijken of het bevalt...

Waar gaat dit weblog dan over? Over Fort Pannerden. In de 19de eeuw berustte de verdediging van Nederland op twee peilers: de eerste was de marine, die een aanval vanaf zee moest voorkomen, de tweede de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Nieuwe Hollandse Waterlinie was een verdedigingslinie, bedoeld om de kustprovincies en een deel van de provincie Utrecht te beschermen tegen een aanval vanuit het oosten, door middel van het onder water zetten van laag liggende gebieden (inundaties) en door de bouw van forten om gebieden te verdedigen die hoger gelegen waren en dus niet onder water gezet konden worden. Deze hoger gelegen gebieden (accessen) konden anders door de vijand gebruikt worden om toegang te krijgen tot het te verdedigen gebied. Fort Pannerden is een sperfort, bedoeld om te voorkomen dat een aanvallend leger via de Waal zo door kon stoten richting de Vesting Holland (het gebied achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie) voordat men daar voldoende tijd had gehad om zich voor te bereiden op een aanval. Daarnaast moest het fort zien te voorkomen dat de watertoevoer naar de waterlinie kon worden afgesneden. Zonder afdoende aanvoer van water zou er van de benodigde inundaties immers niets terecht komen...

Fort Pannerden is een uniek fort, met een unieke geschiedenis. Het ligt ook op een unieke locatie, ver van de eigenlijke Nieuwe Hollandse Waterlinie verwijderd. Desondanks is er gek genoeg eigenlijk nauwelijks iets over geschreven, laat staan dat er echt veel over het fort bekend is. Daar wil ik verandering in aanbrengen, door middel van een historisch onderzoek naar de geschiedenis van dit fort. In dit weblog wil ik het een en ander van dat onderzoek vastleggen.