Een kijkje nemen in Fort Pannerden?

Zoals hier eerder besproken wordt er hard gewerkt aan de restauratie van Fort Pannerden. Inmiddels (juni 2011) is die ver gevorderd en wordt het fort voorlopig elke eerste zondag van de maand opengesteld. In de fortenmaand (september 2011) wordt het fort, als de planning gehaald wordt, maar daar ziet het wel naar uit, officieel opengesteld en zal het invulling krijgen als museum, met de mogelijkheid om er wat te eten en te drinken. Het wordt niet alleen een museum over Fort Pannerden, maar ook onder andere ook over de natuur in de omgeving. Als het eenmaal zo ver is, begint een nieuw tijdperk voor het fort!

Inmiddels heeft de beheersstichting een website, overigens met een stuk tekst dat mij wel heel erg bekend voorkomt. Ook ontbreekt nog een e-mailadres. Maar goed, het werd hoog tijd dat er een website kwam. Ook de gemeente Lingewaard heeft een eigen pagina voor het fort, waar ook meer te lezen is over de openstelling van het fort. Deze pagina zit enigszins verborgen op de gemeentelijke website, deze is namelijk te vinden onder: Wonen en Leven / Projecten Welzijn en Onderwijs / Fort Pannerden.

De foto hierboven is overigens een oude foto van de ingang van het fort, die ik ooit eens van de krakers heb gekregen. Zodra ik weer eens op het fort ben geweest zal ik een foto van nu ernaast plaatsen voor het contrast.

Oproep: foto's van fort Pannerden vóór 1940

Voor degenen die dachten dat ik mijn interesse in dit onderzoek misschien had verloren, wees gerust, dat is niet het geval! Integendeel, ik ben nog steeds druk bezig, maar het bijhouden van mijn weblog is er helaas al een tijdje bij ingeschoten.

Met het fort gaat het ook goed, er wordt hard gewerkt aan de restauratie! Afgelopen september was het fort weer opengesteld in verband met de fortenmaand en ik ben uiteraard een kijkje gaan nemen. Het fort heeft er in jaren niet zo goed uitgezien en de rondleiders van de Vrienden van fort Pannerden zijn allemaal even enthousiast. Het is dan ook een prachtig monument, een uniek sperfort op een unieke plek middenin de natuur. Helaas zal het nog enige tijd duren voor het fort weer open wordt gesteld, maar hou de website van de gemeente Lingewaard in de gaten.

Toen ik aan dit onderzoek begon, verwachtte ik eigenlijk dat er niet zo heel veel te vinden zou zijn over fort Pannerden. Inmiddels is gebleken, dat dit gelukkig erg meevalt. Vooral de Genie, het onderdeel van de krijgsmacht dat verantwoordelijk was voor het ontwerpen, bouwen en onderhouden van fortificaties, heeft stapels brieven, ontwerptekeningen, verslagen en allerlei andere stukken geproduceerd. Nog beter, deze zijn grotendeels bewaard gebleven, in het Nationaal Archief, het Gelders Archief en er liggen zelfs nog stukken bij Defensie die nog niet aan archieven zijn overgedragen, deze zijn ondergebracht bij het DienstenCentrum Documentaire Informatie. Helaas lijkt het onwaarschijnlijk dat er nog stukken zijn met betrekking tot de troepen die op fort Pannerden gestationeerd waren, mede doordat het archief van de fortcommandant verloren is gegaan bij het bombardement op het Bezuidenhout in Den Haag. Wel is een en ander te reconstrueren uit de stukken die de Genie heeft verzameld, krantenartikelen en dergelijke meer. Hierdoor ben ik al veel wijzer geworden, maar toch blijven er nog hiaten over.

Wat met name opvalt, is dat er waarschijnlijk niet of nauwelijks oude foto's van het fort beschikbaar zijn, dat wil zeggen van voor mei 1940. Inmiddels staat de teller op een stuk of tien. Dit is jammer en ik wil graag weten of er mensen zijn die thuis toevallig een oude foto van het fort hebben of die weten waar deze te vinden zouden zijn. Er moet toch personeel op het fort gestationeerd zijn geweest dat op de foto is gegaan, bijvoorbeeld tijdens de Eerste Wereldoorlog. Ook zou het zomaar kunnen zijn dat de foto's die wel bekend zijn ooit onderdeel waren van een serie. Kortom, alle informatie is welkom! Mocht je iets weten, laat dan een reactie achter op mijn weblog, bij voorkeur met e-mailadres, dan neem ik contact op indien gewenst. Reacties kan ik zelf bekijken voor ze gepubliceerd worden, jouw e-mailadres komt dus niet zomaar online te staan, dat is uiteraard niet wenselijk in verband met spam, vandaar dat ik zelf ook geen e-mailadres online heb staan. Deze oproep geldt overigens ook voor meer recente foto's van fort Pannerden in de sneeuw. Helaas staat het fort nu achter hekken, bovenstaande foto is dan ook gemaakt met mijn fototoestel door het hek heen gestoken. Maar toen ik voor het eerst bij het fort aankwam en het had gesneeuwd, was het een prachtig gezicht! Helaas had ik toen nog geen digitaal fototoestel. Wie heeft foto's op groot formaat van dit winterse tafereel en is bereid om deze te delen?

Verder wil ik graag weten of er vragen zijn die men beantwoordt wil zien, dan kan ik kijken of ik het antwoord heb en wellicht toe kan voegen wanneer ik weer tijd heb om het weblog echt bij te houden. Ook hiervoor kan een reactie worden achtergelaten.

Het archief van de commandant

Archiefonderzoek mag voor sommige mensen maar saai lijken, maar het leuke eraan is dat je nooit van te voren weet wat je tegenkomt. Vaak staat er in een toegang op een archief slechts een ruwe toelichting, soms slechts een woord, of zelfs dat niet eens. Daarom kom je als je onderzoek doet regelmatig voor verrassingen te staan.

Twee weken geleden kwam ik in een map met stukken met betrekking tot de pantserforten in de periode van de jaren '20 van de vorige eeuw een aantal stukken tegen met betrekking tot het archief van het fort. Er werd een lijst opgegeven met stukken die nog bruikbaar waren en overgedragen konden worden voor hergebruik en stukken die niet langer van belang waren. Tussen deze stukken zat ook het archief van de commandant van fort Pannerden en van de medisch officier. Dit archief was ik nog niet tegen gekomen en ik ben meteen uit gaan zoeken wat daarmee gebeurd zou kunnen zijn. Even leek het erop dat dit archief was overgedragen aan het Legermuseum, maar een verzoek om informatie hierover leverde al zeer snel bericht op dat dit archief niet in hun collectie voorkwam. Ik had niet goed gekeken, slechts een aantal zaken waren overgedragen aan het museum. Al snel bleek dat het archief van de commandant was overgedragen aan het Krijgsgeschiedkundig Archief van de Generale Staf. Met behulp van Google werd al gauw duidelijk wat met het archief van de Generale Staf is gebeurd. Helaas, het is verloren gegaan tijdens het bombardement op het Bezuidenhout in Den Haag en de stukken die voor mij zo interessant zouden zijn geweest daarmee waarschijnlijk ook Voor alle zekerheid heb ik ook twee mappen doorgenomen met stukken over dit archief. Hieruit bleek dat deze stukken daar inderdaad zijn aangekomen. Hoewel de stukken met betrekking tot dit archief ook heel beperkt zijn, is nergens iets te vinden over het overdragen van dit archief. Daarom moet ik er helaas vanuit gaan dat dit archief ook verloren is gegaan. Heel jammer, want het had een unieke kijk op het fort kunnen geven. Zeker gezien de grondigheid waarmee in alle andere stukken opgesteld en verzameld door officieren alles van enig belang wordt vastgelegd. In een van de mappen over het Krijgsgeschiedkundig Archief zat ook een brief over het gevaar van een plan om een benzinestation te vestigen op korte afstand van het gebouw waar het archief was gevestigd. Men wilde dit uit voorzorg tegenhouden en mogelijk is dit ook gelukt. Jammer genoeg kon een bombardement niet voorspeld worden en zijn ook deze stukken, zoals zoveel andere, verloren gegaan tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Nieuw archiefmateriaal

Ook wat mijn onderzoek betreft heeft de tijd niet stil gestaan. Hoewel ik het onderzoek nog steeds erbij doe, heb ik nu gelukkig wat vaker de gelegenheid om er mee bezig te zijn. Onderzoek in het Nationaal Archief heeft onder andere stukken opgeleverd van een lid van de commissie voor den aanleg van een verdedigingswerk op den hoofddam te Pannerden. Dit pakket heeft een aantal interessante documenten opgeleverd, waaronder een rapport met de strekking dat het fort daadwerkelijk op de dam zelf gebouwd kan worden. Ook bevat het een volledige kopie van het oorspronkelijke bestek. Dit is een wel zeer gedetailleerd stuk, 28 pagina's met een volledige beschrijving van hoe het fort gebouwd moest worden. Zonder twijfel is dit een document dat de aannemer, waarover ik eerder ook al schreef, vele zorgen heeft opgeleverd. Van alle materialen die gebruikt werden voor de bouw wordt precies omschreven welke eigenschappen ze moesten hebben. Welke kleur, samenstelling, soort of afkomst. Interessant detail is ook dat in dit document, hoewel het uit 1868 stamt, 35 jaar na het einde van de Franse bezetting, nog steeds oude maten worden genoemd, zoals de el en het pond. In dit geval gaat het toch echt om het metrieke stelsel dat door de Fransen is ingevoerd, alleen vond men het blijkbaar handiger om een oude naam 'el' te gebruiken voor een nieuwe maat, de meter.

Ook in het Gelders Archief heb ik weer het een en ander opgedoken, maar vooral betreffende fort Westervoort. Dit fort had samen met Fort Pannerden als taak het vertragen van een vijandelijke opmars, zodat de Nieuwe Hollandse Waterlinie tijdig gesteld kon worden.

Restauratiewerk in volle gang

Het is inmiddels alweer een half jaar sinds mijn vorige stukje en hoog tijd voor een update. De werkzaamheden voor fase 1 van de restauratie, restauratie van het casco, zijn inmiddels in volle gang en volgens planning zouden deze in september af moeten zijn. Het fort is dan weliswaar niet meer zo origineel als ik gewend was, maar wel weer goed geconserveerd voor de toekomst. Het fort helemaal origineel laten, zou ook hebben betekend dat het verder zou zijn vervallen en dat wordt hiermee voorkomen. Bovendien wordt met deze restauratie het fort hersteld naar de manier waarop het er in de jaren '40 van de vorige eeuw uitzag, zoals de mannen die er in mei 1940 gelegerd waren het ook kenden.

Het fort wordt daarom van binnen en van buiten waar nodig hersteld, opnieuw gemetseld, gestuukt en geverfd. Het ziet er nu dan ook al heel anders uit dan ik de afgelopen jaren gewend ben geweest. Niet alleen vanwege de werkzaamheden, al vallen die natuurlijk het meest op. Er zijn nu nauwelijks nog tekenen van bewoning, het is overal bijna helemaal leeg. Geen persoonlijke spullen meer, geen voorraden hout voor het stoken van de kachels, zelfs geen kachels meer. Dat is misschien maar goed ook, want er komt heel wat stof vrij bij de werkzaamheden. Maar toch voelt het fort een stuk leger aan dan het ooit heeft gevoeld.

Een van de vroegere krakers en beheerders liet weten dat hij betrokken is bij de restauratie. Op deze manier wordt de band die hij en zijn vroegere medebewoners met het fort had nog steeds in stand gehouden en levert hij nog steeds een bijdrage aan het verdere behoud van het fort.

Wanneer fase 1 eenmaal af is, dan is het alweer tijd voor fase 2. Dan moet het fort voorbereid worden om weer in gebruik te worden genomen, nu als museum. Alleen met een nieuwe functie kan het fort ook in de toekomst behouden blijven. Over deze verdere toekomstplannen is mij, tot nu toe, weinig bekend. Ik ben benieuwd wat er uiteindelijk met het fort gaat gebeuren en hoe het fort er dan uit komt te zien.