Fort Pannerden in een breder kader

Momenteel ben ik bezig met het bestuderen van literatuur over het Nederlandse defensiebeleid. Grotendeels helaas erg droge stof over politieke spelletjes en deels ook niet relevant voor mijn onderzoek, aangezien Fort Pannerden natuurlijk maar een van de vele aspecten van dit beleid is. Maar toch heeft dit onderzoek al een aantal interessante punten opgeleverd. Aangezien ik voorlopig even niet aan eigen onderzoek toekom, een kleine update.

-In de negentiende eeuw was er sprake van een enorm snelle ontwikkeling van wapens. Dat wordt in vrijwel elk boek over verdedigingswerken genoemd als verklaring voor het feit waarom forten zo snel verouderden. Maar Bevaart schrijft in zijn werk over het Nederlandse defensiebeleid tussen 1839 en 1874 dat in elk geval de ontwikkeling van het getrokken geschut al voldoende bekend was voordat men begon aan de bouw van de zogenaamde torenforten. Blijkbaar heeft men deze ontwikkeling onderschat, waardoor men uiteindelijk niet zo veel aan dit ontwerp gehad heeft. Aangezien ook Fort Pannerden nog geen 15 jaar na de bouw al onder handen genomen moet worden zou dit erop kunnen wijzen dat men ook hier steken heeft laten vallen. De website van Stichting Fort Pannerden stelt echter dat deze verbouwing van te voren gepland was en dat de zogenaamde Haxo-batterij een tijdelijke situatie was. Tot nu toe ben ik echter nog geen stukken tegen gekomen die dat onderbouwen. Wellicht dat ik hier later opheldering over kan geven.

-Al in de negentiende eeuw was er sprake van dat de marine een belangrijk deel van de taken uit zou voeren met betrekking tot de dekking van de rivieren. Het is daarom interessant om te zien dat die regeling tot in de twintigste eeuw niet gewijzigd is. Zelfs in de meidagen van 1940 is de marine actief geweest in de wateren rondom het fort, waaronder uiteraard ook de Braga. Een van de zaken waar ik nog wat meer over wil weten is hoe intensief deze samenwerking geweest is en of het ook in de negentiende eeuw al zo was dat er marinepersoneel op Fort Pannerden gestationeerd was. Het stuk van Kromhout uit 1880 vermeld alleen een halve compagnie vestingartillerie en een halve compagnie infanterie, met nog wat ondersteunend personeel zoals een arts, twee hospitaalsoldaten en de al eerder genoemde wasvrouw.

-Oorspronkelijk was het de bedoeling om bij Pannerden meerdere forten te bouwen. Deels voor het afgrendelen van de rivier, de taak van het huidige Fort Pannerden, als sperfort, maar ook om de rivierovergang voor de eigen troepen veilig te stellen, zodat deze gebruikt zou kunnen worden om uitvallen te doen of juist om troepen terug te kunnen trekken via deze route. Hoewel er wel forten zijn in de buurt van Fort Pannerden, zoals Fort Westervoort en de forten Beneden Lent en Boven Lent, was het vermoedelijk de bedoeling om nog een fort te bouwen. Misschien is het mogelijk om daar nog iets meer over te vinden.

-Volgens het onderzoek van Van Hemmen en Jansen had Fort Pannerden nog een andere belangrijke taak, namelijk het veilig stellen van de wateraanvoer via de Lek. De mogelijkheden voor inundatie werden rond de tijd dat het fort werd gebouwd verbeterd, waardoor het voortaan 'slechts' twee in plaats van vier weken zou duren voordat de inundaties gesteld zouden kunnen worden. Dit klinkt overigens erger dan het was. Men moest immers eerst maar eens zien al de troepen te mobiliseren en dan moesten die troepen zich nog verplaatsen naar het front. Al was het zo dat men met inunderen niet zou zijn begonnen tot het echt niet anders kon. Maar als men die beslissing nam hing uiteindelijk alles hing af van de wateraanvoer en Fort Pannerden had er voor moeten zorgen dat het Pannerdens Kanaal niet afgedamd kon worden. Hoewel ik dit betoog op zich wel overtuigend vind, vooral gezien de complicaties rondom het inunderen, begrijp ik niet goed hoe Fort Pannerden die taak in de praktijk had moeten uitvoeren. De rivierbatterij en de flankbatterijen zijn immers zo gebouwd dat zij, tenzij ik mij heel erg vergis in de schootsvelden, nauwelijks vuur uit kunnen brengen op het Pannerdens Kanaal. Alleen vanuit de open posities bovenop het fort, aan de kant van Doornenburg, zou men een vrij schootsveld aan die kant hebben gehad. Maar die posities waren weer uiterst kwetsbaar voor vijandelijk mortiervuur. Wellicht zouden de mortieren van het fort deels vuur kunnen hebben uitgebracht aan die kant, maar die posities kwamen er pas in 1890 en bovendien had men geen geschikte plek om veilig te gebruiken om het vuur te observeren. Als deze taak zo essentieel was, was dit dan wel de best mogelijke oplossing? Het lijkt mij namelijk niet persé noodzakelijk om een eventuele stremming van de wateraanvoer pal onder de vuurmonden van Fort Pannerden tot stand te brengen. Dit laatste punt houdt mij al een tijd bezig. Hoe had dit in de praktijk gewerkt?

Bij een eerdere gelegenheid opperde iemand in de comments dat het opstellen van artillerie bovenop het fort juist modern was, maar daar heb ik moeite mee. Hoewel het zo is dat aarde eigenlijk de beste verdediging was tegen artillerie (kostbaar metselwerk en staal gaat na een hevige beschieting immers alsnog kapot en kan door scherfwerking zelfs gevaarlijk zijn) is het volstrekt tegenstrijdig om enerzijds een fort te voorzien van staal en beton en anderzijds geschut in open opstellingen te plaatsen. Blijft het natuurlijk zo dat men dit heeft gedaan.

Mij lijkt het logisch dat men zich in Nederland op het standpunt stelde dat stevig metselwerk, staal en later ook beton, afgedekt met aarde, in die periode voldoende bestand was tegen beschietingen en eigenlijk het ideaal waren, ongeacht de kosten. Uiteindelijk is ook pas in de Eerste Wereldoorlog definitief duidelijk geworden dat zelfs de sterkste forten niet bestand waren tegen zware artillerie. Waarna men overigens vrolijk over ging op het bouwen van bunkers, maar dat terzijde. Die open opstellingen daarentegen waren mijns inziens van tijdelijke aard. Bij het naderen van de vijand zouden deze gebruikt kunnen worden wanneer de vijand nog bezig was om geschut op te stellen, maar in een latere fase, waarbij het fort uiteindelijk omsingeld was en veldgeschut inclusief mortieren in positie waren gebracht, had men die posities waarschijnlijk verlaten. Het fort kon het, op papier, tot zo'n dertig dagen uithouden. Om gebruik te kunnen maken van de vaarwegen had de vijand het fort toch moeten bestormen, met alle gevolgen van dien. De droge gracht is een perfect uitgekiende killzone, om even een moderne term te gebruiken. Met geweren en zelfs geschut kon men vuur uitbrengen op de hele gracht, dus het zou enorm veel moeite hebben gekost om deze over te komen. In het begin van de twintigste eeuw zouden mitrailleurs de gracht nog eens extra gevaarlijk hebben gemaakt. Het zou ook uiterst moeilijk zijn geweest om de verdedigers onder vuur te brengen, aangezien alle schietgaten vrij laag zitten. Ze konden dus niet direct onder vuur genomen worden en waarschijnlijk zouden zelfs mortieren niet veel uit hebben gericht. Ondertussen zou de rivierbatterij elke beweging op de rivier voorkomen, terwijl de flankbatterijen samen konden worden gebruikt om te voorkomen dat men artillerie opstelde om de rivierbatterij direct onder vuur te nemen. Alleen door de inzet van zware artillerie, of later van vliegtuigen, zou men Fort Pannerden effectief hebben kunnen bedwingen, als het ooit nodig was geweest. In de Tweede Wereldoorlog heeft men dit echter niet uitgeprobeerd, aangezien dat alleen maar tot nutteloze verliezen zou hebben geleid. Er was op 11 mei geen redelijk belang meer om Fort Pannerden langer te verdedigen.

Fort Pannerden wederom belegerd

Het lijkt een anachronisme: Nederlandse troepen zetten 20ste eeuws materiaal in om te helpen een 19de eeuws fort in te nemen. Een Nederlands fort nog wel. Voor het eerst in de geschiedenis van de Koninklijke Landmacht. Een unicum.

De knoop is doorgehakt: na 6 jaar moeten de krakers eruit. Dat het een heel spektakel zou worden was wel duidelijk, maar uiteindelijk is dus besloten om zelfs het leger in te zetten. Daarom kon ik het echt niet laten om zelf poolshoogte te gaan nemen.

Dinsdag kwam ik op weg naar het fort al een colonne voertuigen tegen. Niet één, maar drie of vier Leopard 1 brugleggende tanks, twee vrachtwagens die wegen kunnen verstevigen (MLC 70 wegenmatsysteem), een shovel (waarschijnlijk een Liebherr uni bouwmachine), een Liebherr mobiele kraan, plus een voertuig dat ik niet thuis kon brengen, wellicht een soort commandovoertuig. Daarnaast was er ook nog een blik jeeps open getrokken. Uiteindelijk is er slechts één brugleggende tank gebruikt, zodat men de gracht over kon komen. Persoonlijk had ik dit materiaal nog niet eerder in het echt in actie gezien. Volgens een ooggetuige gaf een bestuurder van een van de brugleggende tanks toe ook nog nooit écht in actie te zijn gekomen, terwijl hij al ruim 20 jaar zo'n voertuig bestuurde. Hij zou alleen aan oefeningen hebben meegedaan. Dat is op zich niet zo gek, aangezien dit soort materiaal door de Nederlandse strijdkrachten niet zo snel zal worden operationeel zal worden ingezet, aangezien het vooral nodig zal zijn bij NAVO- of VN-acties, waarbij de Amerikanen meestal al voldoende materieel aanvoeren.

Hoewel het leger bij deze operatie slechts een ondersteunende taak had was deze blijkbaar wel goed voorbereid. Volgens berichten in de media zou het 11de Pantsergeniebataljon twee weken zijn bezig geweest om, met behulp van door helicopters genomen luchtopnamen, deze inzet voor te bereiden.

Bij aankomst was de zogenaamde BraTra (Brand- en Traangaseenheid, een specialistische eenheid binnen de ME) inmiddels bezig om te proberen binnen te komen in het fort. Naar verluid heeft men zich echter verschanst achter stalen deuren, wat de nodige problemen oplevert. Daarom was het niet mogelijk om een betrouwbare schatting te maken van het aantal mensen dat binnen zou zitten, noch van de tijd die het zou gaan kosten voordat men deze operatie had afgerond. Uiteindelijk zouden de werkzaamheden om 21:00 uur voorlopig opgeschort worden.

De volgende dag was ik weer aanwezig. Ditmaal kwam een colonne voertuigen me tegemoet, inclusief een Leopard-1 shovel (zonder kanon dus). Toen ik weer achter de afzetting stond, hoorde ik al snel waarom: het zou allemaal voorbij zijn. Uiteindelijk kregen we bericht dat de politie inmiddels teams met honden zou hebben ingezet voor een laatste zoekactie. In de media lopen de berichten over de aantallen krakers die gearresteerd zouden zijn uiteen, het zou uiteindelijk om zo'n 30 mensen gaan, waarvan de eersten inmiddels vrij zijn gekomen.

Hiermee heeft de geschiedenis van het fort een bizarre wending genomen. Het Nederlandse leger werd ingezet om te helpen Fort Pannerden in te nemen, terwijl Fort Pannerden (voor zover mij bekend) nooit eerder is ingenomen. In 1940 werd het fort immers overgegeven nadat het omsingeld was. Volgens een buurtbewoner die ik vandaag sprak zou er toen zelfs geen schot gelost zijn. Gelukkig heeft de geschiedenis zich, wat dat betreft, in elk geval wel herhaald. Het wordt historici namelijk voorgehouden dat dit niet zo is, elke gebeurtenis is immers weer uniek.

Aan de ene kant is dit dus een nieuw en interessant hoofdstuk in de geschiedenis van het fort. Maar aan de andere kant maak ik me ook zorgen.

Het fort is een kwetsbaar object. Het is jammer dat men nu toch is overgegaan tot ontruiming, met alle gevolgen van dien. Er wordt gesproken over "breken" en dat maakt me ongerust. Het is mij niet duidelijk hoe ver men is gegaan bij deze werkzaamheden of wat er nu precies allemaal gebeurt daar binnen. Tot nu toe zijn de krakers echter altijd voorzichtig met het fort omgegaan en ik hoop dat ze nu ook goed hebben nagedacht over wat ze gingen doen en dat de politie ook met enige bedachtzaamheid te werk is gegaan.

Daarnaast zijn er zijn nog steeds geen concrete plannen voor de toekomst van het fort. Er zou sprake van zijn dat men een kraakwacht op het fort wil installeren, danwel een beveilingsbedrijf in de hand wil nemen om het fort in de gaten te houden, of een combinatie van beiden. Maar het fort heeft meer te duchten van leegstand, vocht en vandalisme dan van bewoning die in strijd is met een bestemmingsplan, dus er moet eigenlijk permanent iemand aanwezig zijn. Het fort is ook niet echt comfortabel, heeft nauwelijks sanitaire voorzieningen, altijd last van vocht en voldoet niet aan de eisen die de meeste mensen zouden stellen aan hun woning. Ik vergelijk het een beetje met camperen: je bent zeker niet van alle gemakken voorzien.

Ik hoop ook dat men hierna niet overhaast tot allerlei werkzaamheden over zal gaan, maar men eerst zal inventariseren wat authentiek is en wat het meest kwetsbaar is. Zoals al eerder door mij gezegd: vooral de wandschilderingen zijn uniek en zeer kwetsbaar. Als daar niet goed mee wordt omgesprongen, kunnen ze onherstelbaar worden beschadigd. Mijns inziens moet daar in elk geval zo snel mogelijk een expert naar kijken, maar waarschijnlijk zijn daar simpelweg geen fondsen voor...

Ik heb veel tijd doorgebracht op het fort, met dank aan de krakers die altijd erg gastvrij zijn geweest en ik hoop dat het fort ook in de toekomst weer wordt opengesteld voor het publiek, zodat ik binnenkort zelf kan zien hoe het fort er nu aan toe is. Het fort is een uniek object en het zou zonde zijn als het fort nu beschadigd is of wordt. Hopelijk is hier goed over na gedacht. Tot nu toe ben ik er echter nog niet in geslaagd om toestemming te krijgen het fort nader te bekijken. De tijd zal het leren hoe het fort dit alles heeft doorstaan...

Bijgewerkt op donderdag 9 november, oorspronkelijk bericht was van dinsdag 7 november. Onderste twee foto's toegevoegd met dank aan de krakers. Copyright van deze foto's is mij niet helemaal duidelijk, mocht iemand anders copyright hebben, dan hoor ik dit graag.

Een nieuwe dag, een nieuw archief...

Nou, het heeft even geduurd, maar nu is het er dan eindelijk van gekomen. Het bezoekje aan het Gelders Archief was zeer de moeite waard, al was het helaas nogal kort. Bij het bekijken van mappen met archiefstukken kwam ik een paar zaken tegen die zeker nadere studie verdienen, onder andere een uitgebreide set tekeningen voor een niet gerealiseerd ontwerp voor Fort Pannerden, waarvan een aantal in kleur. Binnenkort hoop ik in elk geval één foto van die plannen op dit weblog te kunnen plaatsen, mits mijn budget dat toestaat. De kosten daarvan zijn echter aanzienlijk, dus ik moet er nog eens goed over nadenken.

Het voorontwerp lijkt nauwelijks op het uiteindelijk uitgevoerde ontwerp, al zijn er wel (vooral intern) overeenkomsten. Wat natuurlijk ook logisch is, aangezien zowel dit voorontwerp als het uiteindelijk uitgevoerde ontwerp uit dezelfde periode stammen en mogelijk zelfs door dezelfde persoon of personen gemaakt zijn. Het betreft een, op het eerste gezicht, meer symmetrisch ontwerp, met aan drie zijden waarschijnlijk een bastion. Het meest opvallende aan het ontwerp is echter een koepel met daarin geschutsopstellingen in het midden, op het hoogste punt van het fort. Een dergelijke constructie was echter op dat moment al verouderd, zoals de bekende torenforten laten zien. Deze torenforten waren torens met geschut erin, die inderhaast moesten worden verborgen achter aarden wallen omdat verbeteringen in de militaire technologie ertoe hadden geleid dat ze te kwetsbaar waren geworden. Fort Asperen is een bekend voorbeeld van deze forten.

Overigens heb ik nog steeds geen antwoord op de vraag naar de oorsprong van Engelstalige graffiti waarop in een commentaar op een eerdere post werd gesproken. Tenzij hiermee de (duidelijk zichtbare) graffiti met woorden als "Flashpoint" en het doodshoofd met "Keep Away" wordt bedoeld, zoals ook te zien op foto's op dit weblog, aangebracht door vandalen in de periodes dat het fort leeg stond, heb ik nog geen definitief antwoord. Fort Pannerden lag echter natuurlijk in het deel van Nederland dat al vóór mei 1945 bevrijd was door de Geallieerden en het is goed mogelijk dat ergens in 1944 of 1945 Geallieerde soldaten op het fort zijn geweest. Dan hebben ze gelukkig minder schade toegebracht dan bij Fort Rijnauwen, waar ze, uit verveling, explosieven tot ontploffing brachten omdat ze zich afvroegen hoeveel schade dat zou toebrengen. Het antwoord op die vraag was overigens: "Niet zoveel." Gelukkig maar.

Dirk, mocht je dit nog lezen, als je nog iets specifieker kunt zijn over wat je precies hebt gezien en waar, zou je dat nog even in een reactie willen plaatsen? Alvast bedankt.

Een pantserbatterij

Op deze foto is een pantserbatterij van dichtbij te zien. Het betreft hier de batterij net links van de ingang. Helaas wordt ook deze ontsiert door graffity. Het fort is in de periode tussen de Tweede Wereldoorlog en 2000 regelmatig onderhanden genomen door vandalen. Dat is ook te zien aan de data die hier en daar er bij staan, veelal in de jaren '70 en '80. Ook binnen zijn deze op veel plaatsen aan te treffen. Oorspronkelijke aanduidingen, aangebracht op de muren van de geschutsopstellingen zijn hierdoor soms moeilijk te lezen, voor zover zij überhaupt nog aanwezig zijn.

Op bovenstaande foto is goed te zien dat deze batterij van later datum stamt. Beton en pantserstaal werden gebruikt voor deze verbouwing, in tegenstelling tot het metselwerk van het oorspronkelijke bouwwerk.

Links zie je een opening voor het geschut, rechts een kijksleuf, bedoeld voor de commandant van de batterij. Het kleine gat er tussenin was wellicht bedoeld voor een mitrailleur, maar daar ben ik nog niet zeker van.

Van dichtbij

Het sneeuwde toen ik het fort voor het eerst zag. Toen ik, enkele weken geleden, voor het eerst over de dijk naar het fort liep, lag er een dik pak sneeuw en kwam er nog steeds een gestage hoeveelheid sneeuwvlokken naar beneden. Ondanks de kou en de gladheid heb ik toch doorgezet en al snel doemde het fort op. Bijna onherkenbaar door de sneeuw stak het fort duidelijk af boven de rest van de omgeving. Zo was het immers ook bedoeld: het fort moest een vrij schootsveld hebben om zo de Waal en het Pannerdens Kanaal te kunnen bestrijken met het daar aanwezige geschut. Het fort was, ondanks de sneeuw, al op grote afstand te zien en hoe dichterbij ik kwam, hoe meer ik onder de indruk kwam van de omvang van het geheel. Inclusief de omliggende kazematten is het terrein van het fort behoorlijk groot, bij benadering 100 bij 100 meter.

Ondanks het weer liep ik toch eerst een rondje om Fort Pannerden heen. Ik kon nu eindelijk het verdedigingswerk zien waar ik inmiddels al een paar weken mee bezig was. Helaas heb ik geen foto's van het fort in de sneeuw, want deze zouden waarschijnlijk heel mooi zijn geweest. De stilte en de sneeuw gaven deze momenten een bijzonder karakter.

Uiteindelijk besloot ik dan toch naar binnen te gaan. Dat was geen groot probleem, de stalen toegangsdeur stond open in verband met de open dag, die iedere eerste zondag van de maand plaatsvind. Het fort is nu al ruim 4 jaar gekraakt en wordt dus bewoond. Jammer dat ik daar zelf nooit op gekomen ben... Wonen in een fort, hoe verzinnen ze het! Ik moet bekennen toch een beetje jaloers te zijn... Binnen werd ik hartelijk verwelkomd door Titus, een van de bewoners van het fort. Hij was nog bezig met een rondleiding voor andere gasten en stalde mij dus even in de huiskamer van de bewoners.

Lang hoefde ik niet te wachten. Titus haalde me al snel op voor een persoonlijke rondleiding. Zonder hem zou ik al snel verdwaald zijn, het fort zit redelijk ingewikkeld in elkaar en bovendien is mijn richtinggevoel ook bepaald niet betrouwbaar. Ook al had ik Titus nog nooit eerder gezien, toch voelde ik me al snel op mijn gemak. Hij is erg vriendelijk en zeer enthusiast over zijn onderwerp. Hij liet mij eerst de buitengalerij en de caponniéres zien. Deze vormden de buitenste verdedigingslinie van het fort, bedoeld om te voorkomen dat een aanvallend leger de gracht kon oversteken en het fort binnen kon dringen. Eigenlijk begonnen we dus met de laatste linie van het fort.

De muren van de buitengalerij en de caponniéres zijn voorzien van schietsleuven, die vaak nog zijn afgedekt met half openstaande stalen kleppen. Deze worden tegenwoordig door vogels gebruikt om in te nestelen. Op een enkele plek is nog een oorspronkelijk raam te vinden. De muren en de plafonds zijn voorzien van ijzeren ringen, bedoeld om geschut mee te kunnen transporteren en op te kunnen takelen. Van het geschut zelf is inmiddels allang geen spoor meer te bekennen.

De benedenverdiepingen zijn tegenwoordig deels in gebruik door de bewoners, deels opslagruimte. Al snel vallen mij een aantal details op die ik later nog nader wil bestuderen in mijn onderzoek. Opvallend is de manier waarop de bewoners gebruik maken van de al aanwezige bevestigingspunten in de muren. Ze proberen het fort zoveel mogelijk in oude staat te laten of te herstellen. Wanneer er iets opgehangen moet worden, dan wordt er dus niet zomaar een gat in een muur geboord, maar wordt bij voorkeur gebruik gemaakt van krammen die zijn aangebracht door het leger voor de inmiddels allang verwijderde primitieve electriciteitsleidingen. Een enkele keer, bijvoorbeeld voor de douche, wordt de boor toch gebruikt, maar dan slechts om een gat te boren in het cement tussen de stenen. Gelukkig. Het zou zonde zijn wanneer dit historische monument zou worden opgeofferd om in moderne gemakken te kunnen voorzien. Nee, zelfs het "sanitair" is in oude staat gelaten. De vroegere privaten voor de soldaten worden tegenwoordig door de bewoners gebruikt. Men krijgt een geheel ander beeld van vroegere tijden wanneer men daar terecht komt...

Titus laat mij ook de tussenverdieping zien, waar een aantal van zijn medebewoners hun kamers hebben. Ook hier eigenlijk geen aanpassingen om tegemoet te komen aan de eisen van de moderne tijd.

Interessant zijn de pantserbatterijen. Hier vind je nog opstellingen voor geschut. Ook zijn er nog sporen te zien van aanwijzingen voor geschutscommandanten met betrekking tot het schootsveld. Zodat een ploeg soldaten, die voorheen niet op het fort geweest waren, toch meteen hun geschut in stelling konden brengen bij een eventuele mobilisatie.

Bovenop het fort aangekomen is het uitzicht duidelijk anders dan het vroeger geweest moet zijn. Er staan bomen in zicht, die vroeger binnen het schootsveld van het fort gelegen zouden hebben. Die zouden er vroeger niet hebben gestaan omdat het niet toegestaan was om te bouwen of bomen te planten binnen een bepaalde straal van een verdedigingswerk. Inmiddels zijn deze regels echter allang niet meer van kracht. Toch kun je nog een heel stuk ver kijken en zeker de rivier en het kanaal kun je vanaf het fort goed zien.

Voor de website van de huidige bewoners van het fort, zie de link aan de rechterkant.

Een brug te ver...

Ik kon het niet laten! Wanneer je vanaf station Arnhem de bus neemt (lijn 33) richting Doornenburg kom je over de brug die zo'n cruciale rol speelde tijdens operatie "Market-Garden", de combinatie van luchtlandingen en een grondoffensief die de geallieerden in staat had moeten stellen om nog in 1944 de Tweede Wereldoorlog tot een einde te brengen. De brug ziet er zo goed uit dat ik dacht dat dit een andere brug was, maar blijkbaar is dat niet het geval. Op het moment dat de bus over deze brug heen reed dacht ik even aan de mannen die in en rond Arnhem gevochten hebben, dagenlang hebben gewacht op versterkingen, om vervolgens alsnog te sneuvelen, als krijgsgevangene de laatste dagen in Duitse handen door te brengen of met gevaar voor hun leven te proberen de eigen linies te bereiken... Ik kan iedereen die het nog niet gelezen heeft het boek van Cornelius Ryan aanbevelen, het is een klassiek verhaal van moed en mislukkingen zoals ze daadwerkelijk in een oorlog voorkomen.

Een nieuw project: Fort Pannerden

Ik ben inmiddels al een tijdje bezig met dit project, maar tot nu toe was het er niet van gekomen om een weblog op te zetten, terwijl ik al een tijdje met dat idee rondliep. Vandaag dus alsnog maar eens gedaan, kijken of het bevalt...

Waar gaat dit weblog dan over? Over Fort Pannerden. In de 19de eeuw berustte de verdediging van Nederland op twee peilers: de eerste was de marine, die een aanval vanaf zee moest voorkomen, de tweede de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Nieuwe Hollandse Waterlinie was een verdedigingslinie, bedoeld om de kustprovincies en een deel van de provincie Utrecht te beschermen tegen een aanval vanuit het oosten, door middel van het onder water zetten van laag liggende gebieden (inundaties) en door de bouw van forten om gebieden te verdedigen die hoger gelegen waren en dus niet onder water gezet konden worden. Deze hoger gelegen gebieden (accessen) konden anders door de vijand gebruikt worden om toegang te krijgen tot het te verdedigen gebied. Fort Pannerden is een sperfort, bedoeld om te voorkomen dat een aanvallend leger via de Waal zo door kon stoten richting de Vesting Holland (het gebied achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie) voordat men daar voldoende tijd had gehad om zich voor te bereiden op een aanval. Daarnaast moest het fort zien te voorkomen dat de watertoevoer naar de waterlinie kon worden afgesneden. Zonder afdoende aanvoer van water zou er van de benodigde inundaties immers niets terecht komen...

Fort Pannerden is een uniek fort, met een unieke geschiedenis. Het ligt ook op een unieke locatie, ver van de eigenlijke Nieuwe Hollandse Waterlinie verwijderd. Desondanks is er gek genoeg eigenlijk nauwelijks iets over geschreven, laat staan dat er echt veel over het fort bekend is. Daar wil ik verandering in aanbrengen, door middel van een historisch onderzoek naar de geschiedenis van dit fort. In dit weblog wil ik het een en ander van dat onderzoek vastleggen.